Қоғамдық БАҚ

06.09.2011

Намазалы, ОМАШҰЛЫ:

Алаш арыстары елдік мәселелерді тіліп тұрып айтып, жеріне жеткізіп жаза білді

18.08.11

http://www.aikyn.kz

Қайрат САҚ, Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ журналистика және саясаттану факультетiнiң деканы: Таңдаған талапкерлердің саны мен сапасы жағынан ЕҰУ алға шықты

- Биылғы оқу жылының қорытындылары бойынша Еуразия ұлттық университетінің топжарғанын естідік. Мұндай шешім қандай көрсеткіштерге сүйеніп жасалды?
- Мақтанғанымыз емес, алайда Қазақстандағы барлық жоғары оқу орындарының арасынан суырылып шыққан Еуразия ұлттық университеті жаңа оқу жылында жеке-дара көш бастады. Элитарлы кадр дайындаудың негізгі ошағына айналып, еуразияшылдық идеяның ұрығын сеуіп отырған білім ордасы өз тарихында бұрын-соңды болмаған жетістіктерге жетті. Естеріңізде болса, Қазақстан Республикасының стратегиялық даму жоспарында 2020 жылға дейін еліміздің кем дегенде 2 жоғары оқу орнын әлемдегі ең озық университеттердің тізіміне енгізу міндеті қойылды. Өткен жылы Еуразия ұлттық университеті осы міндетті мінсіз орындап, халықаралық «QS World University Rankings» агенттігі жүргізген зерттеулердің нәтижесінде, әлемдегі ең үздік 500 университеттің қатарына қосылды. Сонымен қатар ЕҰУ әлемдегі 20 мың университеттің рейтингінде 4082-орыннан табылды. Осылайша ол отандық білім саласының көшбасшысы екенін тағы бір мәрте дәлелдеді. «Laboratorio de Internet» атты испандық зерттеу тобының мәліметінше, ағымдағы жылдың шілде айында өткізілген рейтингте еліміздегі жоғары оқу орындарының арасынан үстіміздегідей көрсеткішке Еуразия ұлттық университеті ғана лайық деп танылған. Бұған қоса, жаңа оқу жылында ЕҰУ мемлекеттік грант иегерлері мен «Алтын белгі» иегерлерін қабылдау бойынша еліміздегі жоғары оқу орындарының алдыңғы қатарына шықты. 3075 грант иегері ЕҰУ-ды таңдады. Олардың 891-і «Алтын белгі» иегерлері болса, 112-сі ғылыми жарыстар мен олимпиадалардың жеңімпаздары. Осы ретте мен ЕҰУ-дың журналистика және саясаттану факультетiн таңдаған талапкерлерге ерекше тоқталғым келеді. Себебі ЕҰУ талапкерлердің саны мен сапасының арқасында республика көлемінде журналистика саласы бойынша да алғаш алға шықты.
Енді, саны мен сапасы деген анықтаманы түсіндіріп берейін. Республика бойынша журналистика мамандығына небары 80 грант бөлінді. Сол гранттарды жеңіп алуға Қазақстанның 14 жоғары оқу орны таласты. Шешуші сәтте болашақ журналистердің 50 пайызға жуығы ЕҰУ-ды таңдады. Санға қатысты мәлімет осы. Сапаға келетін болсақ, биыл журналистика мамандығы бойынша бізді таңдаған 13 талапкер - «Алтын белгі» иегері болды. Ал баспа ісі мамандығына түскен 7 талапкердің 4-уі - мектепті «Алтын белгіге» аяқтаған, 2-уі - олимпиада, 1-уі - ғылыми жарыс жеңімпазы. Міне, осылар Еуразия ұлттық университетінің, оның ішінде журналистика және саясаттану факультетінің абыройын асқақтатып, беделін бекемдей түсті. Бұлар ең үздік оқушылар. Оларды студенттер қатарына қабылдау кез келген жоғары оқу орнының арманы. Себебі солар арқылы жоғары білікті әрі сапалы маман даярлаудың негізі қаланады.

Орайы келіп тұрғанда тілге тиек ете кетейін, біз ата-аналар қауымы мен талапкерлердің ЕҰУ-дың журналистика және саясаттану факультетінің заман талабына сай білім беретіндігіне сенім білдіріп отырғанына бек қуаныштымыз. Сонымен бірге олардың сенімі бізге айрықша жауапкершілік жүктейді. Біз сенімге селкеу салмай, мықты маман даярлау үшін қолдан келгеннің барлығын жасаймыз.
- Ұлттық университеттегі Журналистика және саясаттану факультетінің қысқа уақытта осыншалықты жоғары көрсеткішке қол жеткізуінің сыры неде деп ойлайсыз? - Жаңа айттым ғой, кез келген жоғары оқу орнының имиджі 2 талап бойынша анықталады. Оның біріншісі - оқуға түсіп жатқан талапкерлердің саны мен сапасына, екіншісі - оқуды бітіріп жатқан түлектердің жұмыспен қамтылуы және маман ретінде танылуына байланысты болады. Еуразия ұлттық университеті кейінгі 3жылда журналистика саласы бойынша үлкен нәтижелерге қол жеткізді. Тап қазір отандық БАҚ-тың кез келген саласының бір пұшпағын ЕҰУ-дың журналистика және саясаттану факультетін тәмамдаған журналист мамандар иленуде десе, әсіре сілтегендік болмайды.
2009 жылы журналистердің кәсіби мерекесіне орай алғаш рет ұйымдастырылған республикалық БАҚ басшылары мен жетекші журналистердің дөңгелек үстелінде университеттің бұрынғы басшысы Бақытжан Әбдірайым журналистика кафедрасын факультетке айналдыруға уәде берді. Ректордың уәдесін ақиқатқа айналдыру үшін университетте баспасөз және баспа ісі, телерадиожурналистика кафедралары ашылды. Уақыт өте келе басқа факультеттің қосағында жүрген бұрынғы журналистика және саясаттану кафедралары негізінде журналистика және саясаттану факультеті құрылды. Ауызбен айтқанда бұл оңай шаруа болып көрінеді. Шынтуайтында, сол кезде университет басшылығы бізге түсінушілікпен қарамағанда, мүдделі адамдардың күш-жігері жұмсалмағанда кафедра факультет деңгейіне жетпей қалатын еді.
Университет басшылығының жан-жақты қолдау көрсетуінің арқасында мақсатымызға жеткеннен кейін біз кафедраларға маман тарта бастадық. Нәтижесінде, бұрынғы 10 оқытушының саны 30-ға жетті. «Телерадио журналистикасы және қоғаммен байланыс» кафедрасына отандық телеиндустрияның тарланы Ғадiлбек Шалахметовтi кафедра меңгерушiсi қызметіне шақырдық. Өз кезегінде ол факультетке атақты диктор Рабиға Аманжолованы тартты. Одан кейін бізге журналистиканың маңдайалды маманы Намазалы Омашұлы келді. Ұстазымыздың келуімен бастаған ісіміз одан сайын жандана түсті. «Егемен Қазақстан» газетiнiң президентi Сауытбек Абдрахманов, «Астана» журналының директоры - бас редакторы Мақсат Тәж-Мұрат, қарымды қаламгер, тәжiрибелi журналист Шархан Қазығұлов сынды азаматтар да профессор-оқытушылар қатарын толықтырды.
Қазір бізде 3 буынның өкілдері еңбек етеді. Мен 2008 жылы Еуразия ұлттық университетіне кафедра меңгерушісі қызметіне шақырылғанда, осындағы ең жас маман болдым. Сонда мен ұрпақ сабақтастығының үзіліп қалғанына таңғалдым. Осы олқылықтың орнын толтыру үшін біз, аға ұрпақ пен орта буынды және кейінгі толқын жастарды бір арнаға тоғыстырдық. Нәтижесінде факультетте жас мамандардың шоғыры қалыптасты.
Әу баста факультеттің атына үрке қараған жандар да кездесті. Біз оларға мәселенің мәнісін байыппен баяндап, журналистика мен саясаттануды біріктіргеннен ұтпасақ ұтылмайтынымызды, мамандықтардың бір-біріне өте жақын екенін түсіндірдік. Айтпақшы ескерте кетейін, бұл мамандықтар бірге дайындалмайды. Әрқайсысының өз жолы, өз жөні бар. Журналистикадағылар - журналист, саясаттанудағылар - саясаттанушы болып шығады.
Профессор Намазалы Омашев осы факультеттің алғашқы деканы болды. Факультеттің қаз-қаз басып, аяғына тұруына Намазалы ағаның қосқан үлесі қомақты. Бір жылдан кейін ол: «жастар жұмыс істеуі керек» деп маған сенім артты. Қазір сол сенімнен шығуға бар қажыр-қайратымды жұмсаудамын.

Факультетте қалыптасып келе жатқан дәстүрлерге тоқталатын болсам, бiз жылда төл мерекемiз Баспасөз күнiне орай БАҚ басшылары мен жетекшi журналистердiң басын қосып, «қазіргі журналистиканың және маман даярлаудың өзекті мәселелері» деген тақырыпты талқылау үшін дөңгелек үстел өткізіп, соның аясында Ақселеу Сейдімбек атындағы тастаяқ турнирін ұйымдастырып келеміз. Журналистика магистрларының оқу жоспарына «Профессор А.Сейдімбектің шығармашылық зертханасы» атты арнайы пән енгізілді және «Ақселеу оқулары» дәстүрге айналды.
Ақселеу аға ЕҰУ-да журналистика факультетiнің ашылуын қатты армандаған адамдардың бірі болатын. Біз жыл сайын Ақселеу Сейдімбекке құрмет көрсету арқылы оның есімін ұрпақ жадында жаңғыртып отыруды көздейміз.
- «Бізде мынадай бар, мынадай бар» деген кезде, ең әуелі нені сөз етер едіңіз? - Университетте студенттердің тәжірибелік сабақтарына арналған телерадиостудия, жазу шеберлігін қалыптастыруға бағыт-бағдар беретін «Еуразия университеті» газеті бар. Интернет кластар да студенттердің сұранысын қанағаттандырып тұр. Шәкірттеріміздің барлығына елордадағы кез келген БАҚ пен байланысуға мүмкіндік жасалған.
- «Журналистерді ҚазҰУ мен ЕҰУ-да ғана даярласа дұрыс болады» деген сөздің шыққанына біраз болды. Алайда «баяғы жартас сол жартас» қалпында қалып отыр. Бұған не себеп, не кедергі?
- Бұл айтыла-айтыла әбден жауыр болған мәселе. Қазіргі Білім және ғылым министрі Бақытжан Жұмағұлов ЕҰУ профессор-оқытушыларымен кездесуінде сөйлеген сөзінде журналистерді 2-3 жоғары оқу орындарында ғана даярласақ жеткілікті болатындығын мегзеді. Биылғы жылы министрлік сөзден іске көшіп, берген 2 уәдесін орындай бастады. Біріншісі - журналистерге бөлінетін мемлекеттік грант саны бұрынғымен салыстырғанда сәл де болса көбейді. Келесі оқу жылында уәде бойынша мемлекеттік гранттардың саны 2 есеге ұлғаятын болса, нұр үстіне нұр болар еді. Екіншісі - журналист мамандығына бөлінген мемлекеттік гранттар былтырғыдай 30 шақты жоғары оқу орнына емес, 14 білім ордасына бекітіліп берілді. Болашақта осы жұмыс жалғасын тауып жатса, ойымыздағының орындалатыны сөзсіз.
Бүгінде баспа ісіне бөлініп жатқан грант сандары көңіл көншітпейді. Республика бойынша бұл мамандыққа бар-жоғы 15-ақ грант бөлінеді. Оның 10-ы - қазақ, 5-і - орыс бөліміне беріледі. Қазақстанда 200-ге тарта баспа бар екенін ескерсек, жағдайдың мәз еместігін көреміз.
Қазір отандық кітап нарығы шетелдік баспагерлерден жеңіліс тауып тұр. Біз бәсекеге қабілетті бола алмай жатырмыз. Өйткені бізде білікті маман тапшы.
Қазақстанда 1998 жылға дейін баспа ісінің мамандары даярланбады. Бұл іс Мәскеу мен Санкт-Петербург қалаларында ғана жүзеге асырылды. Біз баспа ісіне даярлаған шәкірттеріміздің нақты нәтижесін 10-15 жылдан кейін ғана көре аламыз. Сондықтан осы мамандыққа бөлінетін мемлекеттік гранттардың санын көбйтіп, олқылықтың орнын толтырмаса болмайды.
- Жас журналистердің басым бөлігі телеарналарға әуес болып кетті. Сіздер өз шәкірттеріңізді журналистиканың әртүрлі салаларына бағыттау ісімен айналысасыздар ма?
- Қазір мерзімді басылымдар көп тарамайды, ауылдарға жетпейді. Себебі бұқара халық газет оқудан қалып барады. Ал жастардың барлығы тележұлдыз болғысы келеді, танымалдыққа талпынады. Қазір телеарналарда негізінен қыздар қызмет етеді. Соның салдарынан жастардың санасында «журналистика қыздардың мамандығы» деген пікір қалыптасып жатыр. Бұл мерзімді баспасөз бен телерадио журналистерін бөлек даярлайтын уақыт жетті деген сөз. Әлемдік тәжірибие де осыны көрсетіп отыр.
Оқу ордамыздың делегациясы құрамында Қытайдың Үрiмшi қаласындағы Шыңжан мемлекеттік университетiнде болғанымда мен журналистика және коммуникация факультетiнің ілкімді ізденістеріне қызығып қайттым. Байқағаным, олар журналистердi сала бойынша жеке мамандықпен дайындайды екен. Бiздегі білiм беру жiктелiсiндегідей мерзiмдi баспасөз, телерадио, интернет журналистика бір-біріне кіріктірілмеген. Осы әдіс біздің білім жүйемізге енгізілсе жаман болмас еді.
- Журналистикада жүрген «көлденең көк аттыларға» көзқарасыңыз қандай?
-Бүгiнде екi сөздiң басын қоса алмайтын, сөйлем құрап жаза алмайтын «журналистер» қаптап кетті. Соның салдарынан журналистиканың беделі түсіп жатыр. Егер басқа мамандық иесінің қателігі сол салаға ғана зиянын тигiзсе, журналистикадағы қателiк бүкiл елге зардап шектіреді. Журналистиканың тiлi бұзылса да, ойы бұзылса да залалын ел көреді. Өйткені қарапайым халық журналистерге қатты сенеді.
Журналистикаға басқа саланың жетегінде жүрген жандардың ағылып келуі қоғам үшін қауіпті құбылыс. Ұлттық және мемлекеттік мүдде тұрғысынан саралағанда апатты жағдай.
Атам қазақ «шымшық сойса да, қасапшы сойсын» дейді. Бұл қай жерде де, қашанда кәсіби маманның орны бөлек деген сөз. Журналистикаға үш қайнаса сорпасы қосылмайтындардың келуіне өтпелі кезең кінәлі. Қытай халқында «өтпелі кезеңде өмір сүр» деген қарғыс бар. Өйткені дәл осы кезде жуан жіңішкереді, жіңішке үзіледі. Өтпелі кезеңде бізде дәл осындай жағдай болды. Әркім нан тауып жеу үшін басын тауға да, тасқа да соқты. Басқа саланың мамандары екінші бір салаға өтіп, қойыртпақ басталды.
Журналистка - қоғамдық қозғаушы күш. Ол қоғамды бұза да, түзей де алады. Оның табиғатын терең түсінбеген маман елді адастырады. Журналистикада кім болса, сол жүрмеуі керек.
Қазір телеарналарда журналист - артист деген ұғым пайда болды. Кез келген артист журналист болып алды. Журналист артист емес, журналист - қоғамдық пікір қалыптастырушы адам. Артист біреудің айтқанын, біреудің жазғанын оқиды. Осының аражігін ажырата білу керек.
Біз өтпелі кезеңнен өттік. Енді, кәсібилердің заманына бет бұруға тиіспіз. Бұл үшін журналистиканы басқа саланың адамдарынан арылтқан абзал.
- Сіздердің студенттеріңіз мемлекеттік тілдегі оқулықтарға зәру болып жүрген жоқ па?
-Жасыратыны жоқ, бізде оқулық жетіспейтіні рас. Бұл - өте өзекті мәселе. Оқулық жазу кез келген адамның қолынан келмейді. 20-30 жыл тәжірибие жинақтауы керек. Ол өз саласының теориясын жетік білуі тиіс. Осындай маманның ғана оқулық жазуға қабілет-қарымы жетеді. Оқулық жазу жанкешті еңбекті қажет етеді. Оқулық жазатын адамдарға мемлекет тарапынан материалдық, моральдық қолдау қажет.
ЕҰУ-дың бұрынғы ректоры Бақытжан Әбдірайым мемлекеттік тілде оқулық жазған ғалымдарды ынталандырып отыру мақсатында, оларға қомақты қаламақы беру жүйесін жолға қойған еді. Нәтижесі жаман болған жоқ. Ғылыми кеңестің мақұлдауынан кейін университет баспаханасынан ондаған кітаптар жарық көрді. Осындай іс мемлекет деңгейінде атқарылса құба-құп. Мәселе сонда ғана шешіледі.
- Журналистердің мәртебесіз жүргендігіне қынжыласыз ба?
-Әрине. Шерағаң айтқандай, «журналистер арқалағаны - алтын, жегені - жантақ» халық қой. Қай қоғамда да олар елдің мүддесіне қызмет етеді. Ал өз мүдделері ескерусіз қалып жатады. Шетелдерде журналистердің материалдық жағдайы да, моральдық жағдайы да өте жоғары. Оларда қоғамға ықпал ететін 10 адамның ішінде кемінде 1 журналист жүреді. Бізде журналистердің әлеуметтік әлеуеті анау айтқандай жақсы емес. Журналистерге мәртебе беру үшін ең әуелі олардың кәсіподақтарын құру керек шығар деп ойлаймын. Әйтпесе журналистер мемлекеттік қызметкерлерге де, бюджет саласының мамандарына да жатпайды. Соның салдарынан әлеуметтік қолдаудан үнемі тыс қала береді.
Сұхбаттасқан Қанат МАХАМБЕТ

01.09.2011

Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ-де Білім күніне арналған салтанатты мереке өтті

Оқу жылының алғашқы күнінде барлық факультеттердің студенттері жиналды, олардың басым көпшілігі - бірінші курс студенттері. Еске сала кетейік, грант иегерлерінің оқу орнын таңдауы бойынша биыл Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті 3075 студентімен көш бастады. Салтанатты шара мерекелік концертке ұласып, жоғарғы курс студенттері оқуларына кірісті. Ал университет табалдырығын алғаш аттағалы отырған 1-ші курс студенттері ЕҰУ-дың белгілі ғалымдары мен құрметті қонақтарының дәрістерін тыңдады.

Оқу-әдістемелік жұмыс басқармасының басшысы Р.С.Салықжановтың «Алаш айнасы» газетіне берген сұхбаты.

Жастарды зерттейтін республикалық орталық ашу қажет

Рамазан САЛЫҚЖАНОВ, әлеуметтану ғылымының кандидаты, Л.Гумилев атындағы ЕҰУ доценті:

– Рамазан мырза, әлем әлеуметтанушылары атап өткен Халықаралық әлеуметтанушылар күнінен кейін кездесіп отырмыз. Мейрамды қалай қарсы алдыңыз?

– Әлеуметтанушылар күні болғанда сәті түсіп мен Санкт-Петербор қаласының мемлекеттік университетінің әлеуметтану факультетінде «Ковлевский оқулары» атты конференцияда баяндама жасадым. Үлкен жиында Ресейдің 64 қаласынан, сегіз шет мемлекеттен ғалымдар бас қосты. Мен Еуразия ұлттық университетінің әлеуметтанулық зерттеулер бөлімі өткізген студенттердің әлеуметтік құзыреттілігі туралы зерттеудің қорытындыларымен бөлістім. Студент жастардың әлеуметтік жағдайдың талабына сәйкес іс-әрекеттер жасауы олардың өмір жолында жақсы жетістіктерге жетуіне кепілдік береді емес пе?! Бұл мәселені осы тұрғыдан қарастырғанда, жас қазақстандықтардың ұстанымдар жүйесі қандай деген сұраққа жауаптар конференцияға қатысушыларға өте қызықты болды. Өйткені жалпы шетелдерде жылдан-жылға Қазақстанға деген қызығушылық өсуде. Елдегі саяси тұрақтылық негіздері, болашақта бұл үрдісті жалғастырушы жастардың қандай әлеуеті бар, экономикалық даму жалғасын таба ма, жалпы тұрғындардың көңіл күйі қандай деген сұрақтар шетелдік сарапшылардың, ғалымдардың көкейлерінде жүргені анық. Мысалы, осыдан тура бір жыл бұрын Люблин (Польша) қаласында 14 шетел ғалымдары алдында жасаған баяндамам 15 минут болса, оны талдау, сұраққа жауап тағы 15 минутқа созылған еді.

– Батыстың өркениетті елдерінде социология, яғни әлеуметтану ғылымы жақсы дамыған. Тіпті саяси науқандар кезінде электорат қауымы әлеуметтанушылардың пікірлері мен болжамдарын асыға күтіп отырады. Біздің елде ғылымның бұл саласының даму көрсеткіші қаншалықты? Бұлай сұрауымның себебі, жыл сайын мамандар даярланып жатқанымен, нақты өмірде олардың қандай істермен айналысып жатқандығынан хабарсызбыз.

– Бізде әлеуметтану ғылымы жақсы дамып келеді. Дамудың институционалды көрсеткіштері бірнешеу. Біріншіден, ғылыми негізде социологиялық зерттеулер жүргізіп жүрген он шақты орталық бар, олар – мемлекеттік және жекеменшік мекемелердің құрамында немесе дербес, бөлек ұйымдар. Бұлардың қатарына көптеген жоғары оқу орнындағы социологиялық зерттеулер бөлімдерін қосыңыз. Солардың бірі – Еуразия ұлттық университетіндегі социологиялық зерттеулер мен болжау бөлімі. Екіншіден, елімізде жоғары білікті социолог мамандар дайындайтын, лицензиясы бар 11 жоғары оқу орны бар, олардан жыл сайын жүзден астам социология бакалавры, магистрі және докторы бітіреді. Үшіншіден, ғалымдардың жоғары біліктілігін куәландыратын, кандидаттық және докторлық диссертациялар қорғайтын екі ғылыми кеңес бар, біреуі ЕҰУ-да. Жалпы, бүгінде Қазақстанда тек қана социология ғылымдарының саны 30-ға жуық, ал социология ғылымдарының кандидаттары одан екі есе артық. Әрине, олардың тең жартысы Астана мен Алматыда жұмыс істейді. Мысалы, ЕҰУ-да бес доктор, төрт кандидат және социологиядан PhD докторантурасын бітірген алты жас ғалым бар. Төртіншіден, ғалымдардың жетістіктерін көпшілікке жеткізетін, ғылыми ортада талдайтын арнайы басылымдарды айтуымыз керек. Олардың ішінде Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ хабаршысы, ҚазҰУ, Абай атындағы ҚазПҰУ және Павлодар мемлекеттік университеттерінің басылымдары, республикалық «Ақиқат», «Мысль», «Саясат» және тағы басқа ғылыми журналдар бар. Бесіншіден, екі жылда бір мәрте Қазақстан социологтары мен Түркі тілдес елдер социологтарының, төрт жылда бір рет Дүниежүзілік социологтар конгресі өтіп тұрады. Мысалы, биыл Гетеборгта өткен дүниежүзілік конгреске профессор Айгүл Забирова қатысты. Өзім 2008 жылғы Мәскеуде өткен Бүкілресейлік социологиялық конгресіне қатыстым. Жақында Бішкекте өткен Түркі тілдес елдер социологтарының конгреске ЕҰУ-дың оқытушысы Любовь Сартакова қатысты. Алтыншыдан, бүгінгі таңда жоғары оқу орындарында социология пәні міндетті пән ретінде оқытылады, сондықтан аға буынға қарағанда қазіргі жастар, оның ішінде әсіресе студенттер социология ғылымынан хабардар.

Жетіншіден, бүгінде Қазақстан социологтары бірі қолданбалы және іргелі зерттеуді ұйымдастырушылар болса, олардың арасында қоғам және мемлекет қайраткерлері де бар.

– Ресейдің өзінде социологиялық арнайы факультеттер бар. Ал бізде тек жеке мамандық ретінде ғана оқытылады. Мұны біздің елде социологтарға сұраныстың аздығы деп түсінуге бола ма?

– Жоғарыда айтқанымдай, социология мамандарын дайындайтын он шақты ЖОО бар. Жеке факультет болу үшін, шынында да, сұраныс бүгінгіден артық болу керек шығар. Бүгінде бізде социологиялық зерттеулерді кездейсоқ адамдар, мекемелер өткізеді. Мысалы, кез келген ЖШС, үкіметтік емес ұйым тендерге қатысып, ең төмен баға ұсынса болды, лотты ұтып алады. Егер бұл процедурада міндетті түрде олардың құрамында социологтар болсын десек, социологтарға сұранысты ұлғайтамыз және зерттеулер сапасын жақсартамыз деп ойлаймын. Әйтпесе жақында бір облыста тендерге түскен лот бойынша 1,5 млн теңгенің зерттеуін 200 мың теңгеге өткізем деген мекеме алып кетті. Ол ақша зерттеудің бағдарламасын дайындауға ғана жетеді. Бүгінде осы «шолақ» социологтар теңгенің ұзын құйрығын ұстаймын деп, бүкіл отандық социологияның атына кір келтіріп жүр. Оны тыюдың уақыты жетті. Сондықтан бізге социологтарды ЖОО-да дайындаумен қатар, қосымша социологиялық білім беретін, біліктілікті жетілдіретін мекемелер керек деп ойлаймын. Мысалы, Ресей ғылым академиясының социологиялық институтында социологиялық және политологиялық білім беру орталығы жұмыс атқарады. Жыл сайын онда 9-10 курста 300-ге жуық маман өз біліктілігін жетілдіреді. Ал бізде университетте білім алған, өз бетімен ғылыми ізденістерді, қолданбалы зерттеулерді өткізетін социолог мамандардың мүмкіншілігін ешкім дамытпайды.

– Жалпы, Қазақстан социологтарының ұйымы бар ма? Нақты қандай істермен айналысуда?

– Қазақстан социологтарының басын біріктіретін қауымдастық бар. Қауымдастық халықаралық, республикалық және аймақтық деңгейлерде іс-шаралар ұйымдастырып, зерттеулер жүргізіп тұрады. Арнайы тағайындалған сыйлықтарға конкурстар және қысқы, жазғы мектептер ұйымдастырады. Бірақ, жалпы алғанда, барлық социологтардың тыныс-тіршілігі осы қауымдастықтың аясында өтіп жатыр деуге болмайды. Ол үшін қауымдастықтың жұмысын тұрақты бір жерден бірнеше адам басқаруы қажет деп ойлаймын, әйтпесе әлемдік социологтар көшіне ілесе алмаймыз. Тың жобалар атқарып, жаңашыл әдіс-тәсілдерді игеруіміз қажет. Мысалы, жақында осы қауымдастықтың атқарушы директоры, профессор Зарема Шаукенова ханыммен Қазақстан жоғары оқу орындарындағы социологиялық бөлімдерді ассоциацияда бір комитетке біріктіруге келістік. Өйткені олар жастардың ең жаңашыл, елдің жарқын болашағының келбетін қалыптастырушы – студенттер арасында көптеген зерттеу жүргізеді, ал олардың нәтижесі, ұсыныстары республика бойынша нақтылы шешім шығаруға ықпал жасамайды және стратегиялық болжауда негіз болмайды. Мысалы, тек қана ЕҰУ-дың социологиялық орталығы соңғы үш айдың ішінде 11 зерттеу жүргізген. Бөлімнің зерттеулер нәтижесі бойынша дайындалған кейбір ұсыныстары университеттің құзырлығынан кең аяны қамтиды. Осыған байланысты 2011 жылдың қаңтар айында социологтардың республикалық мәжіліс-семинары өткізіледі деп жоспарлап отырмыз. Қазір біз дайындық шараларын атқарудамыз. Атсалысамын деушілердің хабарласуын сұраймыз.

– Жалпы, Орталық Азия көлемінде бұл ғылымның шекесі қызып тұр деп айта алмаймыз. Алыс-жақын шетелдік ғалымдармен тәжірибе алмасу үрдісі қалай?

– Орта Азияда әлі де социология ғылымы аса бір қауырт, адымды даму үстінде емес. Біздің аймақта қазақстандық социологтар алғашқылардың бірі болып халықаралық деңгейде зерттеулер жүргізіп, шетел профессорларымен қарым-қатынас орнатты. Мысалы, біздің ЕҰУ-ге жыл сайын бірнеше беделді социолог келіп-кетеді. Атап айтсақ, тек биыл 2010 жылда келген Пал Тамаш – Венгрия ғылымдар академиясының социология институтының директоры, Ситни Каплан – Калифорния университетінің профессоры, Н.Нарбут – РУДН-ның социология факультетінің деканы, ал Ксавиьер Жиро – Барселона автономды университетінің профессоры. Олардың бәрі оқытушылардың алдында дәріс оқып, өздерінің зерттеулерінің нәтижесімен бөлісті, болашақта біздің магистрант және докторант ғалымдармен ортақ жобалар бойынша ымыраға келді. Және соңғы бір жылда біздің оқытушыларымыз шетелдерде – Ресей, Моңғолия, Венгрия, Гүржістан социологтары ұйымдастырған ғылыми жиындарда болып қайтты. Бір профессорымыз «Болашақ» стипендиясы бойынша Англияға ғылыми тәжірибеден өтуге кетті. Өзім Польшаның Люблин қаласында өткен халықаралық конференцияға қатысу үшін грантқа ие болып, үлкен жиынға қатысқанымды жоғарыда айттым. Сонымен қатар ЕҰУ-дың социология кафедрасының Мәскеулік халықтар достығы университетінің социологиялық факультетімен бірігіп, төрт елдің жастары арасында құндылықтар жүйесін талдау туралы жүргізілген зерттеу тағы бар. Мен өзім екі ірі халықаралық зерттеуге қатысушымын. Біреуі – неміс социологтарымен репатрианттар мәселелері жайында, екіншісі – финн зерттеушілерімен жастар арасындағы ұлттық мәдениетті қабылдау мәселесі, оның дәріптелуі туралы. Неміс, қазақ оралмандары туралы зерттеудің қорытындысын мен жақында 12 қарашада Мәскеудің МГИМО-сында өткен жиында баяндадым. Онда репатрианттардың ана тілін қолдануы, қоғамдық шараларға араласуы және өздерін жаңа ортада сезінуі туралы сөз болды. Сондықтан отандық социологтардың шетел мамандарымен тәжірибе алмасу, бірлесіп зерттеулер жүргізу қарқыны жылдан-жылға өсіп келеді деуге әбден болады.

– Бізде түрлі ғылыми зерттеу орталықтары бар. Сол орталықтардың зерттеулері еліміздегі саяси ахуалды әртүрлі етіп көрсетеді. Мұның себебі неде?

– Зерттеу қорытындыларының айырмашылығында емес, мәселе – зерттеулердің әдіснама мен әдістеме айырмашылықтарында. Бұл сұраққа жауап беру үшін нақтылы мысалдарды алу керек. Жалпы, зерттеу орталықтарының қорытындылары бір-біріне түбегейлі қарама-қайшы келмеуі керек. Және де дәлме-дәл келуі де мүмкін емес. Ал зерттеулердің қорытындыларындағы айырмашылықтардың өз себептері бар. Біріншіден, зерттеушілердің арасында нақтылы бір категория, бір түсінікке байланысты әртүрлі пікір, ұстаным болуы мүмкін. Мысалы, мен өз зерттеуімде саяси мәдениеттің құрылымына саяси ақпаратқа қызығушылықты жатқызсам, басқа бір социологтар оны ескермеуі мүмкін. Мен қорытынды жасағанда адамдарға саяси ақпараттың ықпалы, оның таралуы, ақпараттың көзі т.б. жағдайларға көңіл аударамын, соны анықтаймын. Екіншіден, зерттеудің қай мезгілде, қай жерде өткізілгені де маңызды. Және де сұраққа жауап беретін әртүрлі адамдар болғаннан кейін, ал олардың көңіл күйлері тұрақты болмайтыны белгілі, осыдан міндетті түрде бір қорытынды болуы мүмкін емес. Десек те, жалпы екі бөлек мекеменің бір тақырыпта өткізілген зерттеулерінің қорытындылары бір-біріне жақын болуы шарт. Екеуінікі екі түрлі болса, онда үшінші мекемеге тапсырыс беру қажет.

– Әңгімеңізге рақмет!

Алашқа айтар датым!

Елімізде жылдан-жылға жастардың саны өсіп келеді. Егер 2006 жылы 14-29 жастағылардың саны 4 млн 229 мың болса, 2010 жылы олардың саны 4 млн 365 мың болды. Бүгінде олар жалпы халықтың құрамында 27,22 пайызды құрайды. Ал олардың арасында материалды дифференциация, саяси белсенділікпен қатар саяси апатия, дінге қызығушылықта дәстүрлі емес ағымдарға бой ұру, жыныстық қатынастарда бұрын-соңды болмаған жүріс-тұрыс модельдерін қабылдау, мамандық таңдауда жалған құндылықтарға сүйену, шетелдік мәдениеттің төмен үлгілеріне еліктеу және т.б. сол сияқты жастар арасында зерттеуді талап ететін, сол мәселелермен айналысатын республикалық жастар зерттеу орталығын ашу қажет деп есептеймін. Ол үшін білікті мамандар мен қажетті қаражат табылады. Бұл зерттеулер негізінен ұлттық мүддені көздеп, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етумен байланысты болады, осы тұрғыдан ол орталық міндетті түрде мемлекеттік мекеме болуы қажет. Сонда, шын мәнінде, елдің болашақ сипаты, даму бағыты және әлеуметтік-мәдени, саяси келбеті туралы ақпарат болады, оны басқару, ұлттық мүдде тұрғысынан қалыптастыру мүмкіншіліктері пайда болады. Қытай даналығы «басқа елді басып аламын десең, бірінші сол елдің жастарын азғыр» дейді екен. Демек, жастардан айырылып қалсақ, болашақтан айырылғанымыз.

Автор: Жарқын Түсіпбекұлы

http://www.alashainasy.kz/person/16275/#comments_list

27 қазан 2010

http://alashainasy.kz/person/14066/

Оралмандар жайын күйттейтін жеке министрлік керек

Зиябек ҚАБЫЛДИН, тарих ғылымының докторы, профессор:

– Зиябек мырза, сіздің қо ғам дағы иіні қанбай жатқан ұлттық мә се ле лер ге етене араласып, Алаш жұр ты ның абыройлы аза ма ты ретінде үн көтеріп жа та ты ныңызды білеміз. Соның бірі – басы даудан арылмай келе жатқан көші-қон саласы. Жа қын да елі міз дегі барлық партия өкіл дері қа тысқан қабырғалы оты рыс тардың бірінде қазіргі қол да ныс тағы «Көші-қон туралы» заң жо басына қатысты біршама сын айтып, Парламентте жатқан жаңа нұсқасына өзгертулер енгізу керек деп едіңіз. Осы мәселені ашып, тар қа тып айтып берсеңіз. Заң да ры мыз дың қай жері әлсіз, қай тұс тарын толықтыру керек деп ой лай сыз?

– Бүгінде жаңадан «Көші-қон туралы» заң жобасы дайындалып жатыр. Алайда бұл құжат осы қалпында, бұрынғы түр-формасында қалса, өте үлкен қателік бол мақ. Біздің ойымызша, тарихи отаны на алыс-жақын шетелден көшіп келіп жат қан қазақ бауырларымызға арнайы жеке заң керек. Оның көлемі маңызды емес. Қыс қаша ғана, жалпыға түсінікті бо луы шарт. Яғни ол құжат ұлан-ғайыр қазақ даласына көшіп келем деген әрбір адамның алғашы талпынысынан бастап, еліміздің шека ра сынан өтіп, елге келіп қазық қағып, үй салып, Қазақстанның азаматы болғанға дейінгі процедураны жеке-жеке бөліп, қыс қаша ғана түсінікті түрде көрсетіп тұра тын заң болуы керек. Оның екі бет әлде үш бет болуы маңызды емес. Ең бастысы – кө теретін міндеті жоғары болуы тиіс. Ал бұған дейінгі қол да ныста жүрген және Парламент тал қы сында жатқан заң жобасы атажұртқа қарап алыстан көз тіккен 5 млн қазақтың күйін күйттей алмайды. Мұны алашап қынмен өткен 20 жылдың өзі-ақ дәлелдеп бер ді. Оны түсінуіміз әрі мойындауымыз керек.

– Сол отырысқа қатысқан аза мат тардың біразы «жеке ми нистрлік құру керек» деген ұсы ныс пен кел генін байқадық. Сіздің ойы ңыз ша, бұл дұрыс па?

– Көші-қон саласына рең беріп, жұ мы сын жандандыру үшін өз басына жеке министрлік немесе агенттік пе, әйтеуір, жеке бір білікті мекеме құру керек деген пікір айтылып жүр. Бұл – өте дұрыс көтеріліп отырған мәселе. Оны өз басым толық қолдаймын. Біз күні кеше ғана Арменияға сапарлап барып, онда Қазақ мәдени орталығын ашып бердік. Арменияда 3 млн ғана армян тұрады. Ал қал ған 5 миллионы сырт мемлекеттерде тұ рып жатыр. Сөйте тұра, оларда армян диас порасына арнал ған жеке министрлік бар екен. Осыған қатты таңғалдық. «Министрліктеріңіз не жұмыс атқарады?» десек: «Тарихи отаным деп бір адам көшіп келеді, я болмаса шетелде жүрген армян бауырымызға көмек керек болып жатады. Біз министрлікті сол үшін құрдық. Сыртта жүрген бауыр ла рымыздың абы ройы үшін жұмыс істейміз», – дейді. Міне, нағыз құрмет! Өз халқына, өз ұлтына берілу деп осыны айтар болар.

Ал біз сыртта жүрген 5 млн қазақтың жайын ойлап басымызды ауыртқымыз келмейді. Кезінде ұлан-ғайыр елімізді, же рі мізді ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен қорғап, Отан үшін жанын берген қазағымыз үшін бір жапырақ заңды аяп отыр мыз. Бұл – ұят нәрсе! Неге көші-қон саласын ішкі миграциямен араластыруымыз керек? «Елім, жерім» деп келген әрбір қазаққа тиімді жағдайда жұмыс жасауымыз қажет. Оның басы-қасында қазаққа жаны ашитын бір азамат отыруы тиіс. Әкім дікпен, Үкіметпен тең дәрежеде сөйлесе алатын министрлік болса, талай шаруаның шешімі табылар еді.

– Сонда комитеттің тын ды ра тыны ша малы дейсіз ғой?

– Жоқ, бұл пікірім көші-қон комитетін түкке алғысыз сала деп көрсету емес. Көші-қон саласында қол жеткізілген жетістіктер де, елеулі кемшіліктер де бар. Қабылсаят Әбішев – мықты азамат. Оған айтар сөзім жоқ. Алайда жеке оның қолынан ештеңе келмейді. Себебі Көші-қон комитетінің заңмен бекітілген құзыреті жоқ. Тіптен еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Гүлшара Әбдіқалықова ханым да шет мем ле кет терден келіп жатқан қан дас та рымыздың жағдайын жасап бере ал майды. Ол кісінің онсыз да өзіне жүктелген жұ мысы жетерлік. Өмірі бітіп болмайтын күнделікті әлеуметтік мәселелер мен ұлттық мәселемізді қатар алып жүру өте қиын. Тек қана оралмандар мәселесімен айналысатын жеке министрлік керек деп отырғаным сол. Бұл – біз секілді бірнеше адамның пікірі емес. Сыртта жүрген әрбір қазақтың ар маны.

– «Көші-қон саласын құн сыз дан дырып отырған факторлардың бірі – жүйелі жұмыстың жоқтығы» деген пікірлер айтылып жатады. Бұған не дейсіз?

– Оны кім айтса да, өте дұрыс айтады. Ең бастысы, көші-қон саласына үкіметтік емес ұйымдарды да тарту қажет. Оларға арнайы қаржы бөліп, Қытайға, Моң ғолияға, Ресейге неге жібермеске? Олар тарихи отанына оралғысы келіп отырған отба сы лардың тізімін жасап, мекенжайы, телефоны секілді барлық деректерін алып келіп, бір жүйеге түсіріп, тиісті мекемелерге тапсырып отырар еді.

Көші-қон саласында бірізділік, жүйе жоқ. Олар алыстан көшіп келеді. Аза мат тығы мен квотасын да дер кезінде ала алмайды. Сосын амалсыз елді алдап нәпа қа тауып жүрген пысықтардың біріне ал данып, ақшасын беріп қойып, қарап оты рады. Көші-қон саласындағы айғай лап тұрып айтып жүрген мәсе ле лер дің барлығы да осындай жағдайлардан туып отыр.

– Сіз бір сөзіңізде «орал ман дар ға келген бойда квота ұстата салғанды қою керек» деп қал ды ңыз. Бұл пікі рі ңізге не түрткі бол ды?

– Менің ойымша, көші-қон сала сын дағы дау-дамай осы квота беруден басталып отыр. Мен бұл жерде оларға ақша беру мәселесін біржолата доғаруды емес, кері сінше, жағдай жасау мәселесін айтпақ болған едім. Көшіп келіп жатқан ағайынға оңы мен солын танып алмай жатып қолына ақша ұстата салу дұрыс емес. Орал ман дарды, елімізге келем деген әрбір қазақты түкке жетпейтін азын-аулақ ақшаға телмірт кенше, қазақ тардың үлес салмағы аз болып отырған солтүстік, шығыс өңірлерге үй салып, жағдай жасап алған соң бір-ақ көшіріп әкелу керек. Бірреттік берілетін ақшалай көмек үй алу үшін деп беріледі. Сондағысы – 140 мың теңге. Мың дол ларға да жетпейді. Мың долларға қайдағы үй? Ауылдың өзінен мұндай ақшаға лашық та сатып ала алмайсыз. Келгендерге бастық, ғалым, өнер адамы деп қарамау керек. Осы өңірлерге қазақ тарды тарта беру керек. Сол үшін ақша емес, алдымен жеңілдіктер жағын қарас ты рып, тиімді қадамдар жасап алған жөн. Үй, жер алып беруге көңіл бөліну керек. Мұндай әдіс Польшада жақсы да мы ған екен. Ол жаққа бір поляк отбасы көшіп келсе, бірден үй беріледі. Ол ба ра тын жерін өзі таңдайды. Үй беріледі, же ңіл дігін алады. Сосын үкімет олармен арнайы келісімшарт жасасады. Сол жерге сіңі сіп, қоғамға пайдасы тиіп, жерсініп кет кенше, ол үйін өз атына аудара ал май ды.

Бұлай болмай, ішкі миграцияны еш қа шан реттей алмаймыз. Бізде қар жы сыз ешқандай мәселе шешілмейтіні белгілі. Сөйтіп, «ана қағаз, мына қағаз» деп жүріп, оралмандар қолы аузына жеткен ше, берген ақшасы құрғыр түгесіліп қала ды. Осыдан соң оларды ұстап көр. Өзіне ыңғайлы жаққа болмаса туысы, туғаны бар басқа өңірге көшеді де кетеді. Шаруа сын дөңгелетіп әкету үшін жер телімі немесе басына үй берілген соң арнайы келісім шарт қа отырса, көшіп келгендер ешқайда көшіп кетпейді. Осы тактиканы күшейту керек. Менің айтпағым осы бола тын.

Бұл жерде тағы бір мәселені айта кету керек...

– Ол қандай мәселе?

– Бізде көшіп келгендерге берілетін зейнетақы көлемі еліміздің заңдарына байланысты ең төменгі мөлшерлемемен тағайындалады. Яғни 10-12 мың теңге көлемінде. Ал көшіп келгенге дейін зейнеткерлер біздің ақшаға шаққанда 50-60 мың теңге көлемінде ақша алып тұрған. Мұндай жағдаймен олар қалай көшіп келеді? Осы мәселені де шешуге болады ғой? Еліміз кедей мемлекет емес. Жүздеген млн халықты асырауға шама мыз жетеді. Орташа бір деңгей бел гілеп беруге неге болмасқа? Бұл жағдай осыдан он жыл бұрын шешілгенде ғой. Еліміздегі қазақтардың үлес салмағы 63 емес, 84 пайызды құрар ма еді?

Сосын кез келген өңірде, облыстарда «жұмысты өкіртіп, төңкеріп жатырмыз, оралмандарды жарылқап тастадық» деген сөздерді жиі естиміз. Мен өз басым бұлардың ешқайсысына сене алмаймын. Себебі еліміздегі оралмандардың орна ласуы тиіс төрт орталықтың екеуі оңтүстік облыста екен. Онсыз да мейманасы тасып, қазағы сыймай отырған өңірлерге қазақ тарды тықпалаудың не керегі бар? Онда жұмыс тауып беру де қиын. Статистикалық мәліметтерге қарасаңыз, Астананың халқын құрап отырғандардың басым бөлігі Ақмола облысынан келгендер екен. Екінші орында Шымкент, яғни оңтүстік өңір тұр. Не себепті? Себебі ол жақта жұмыс жоқ. Жер жоқ. Керісінше, қазақтарды қазақ бол дыра алмай жатқан солтүстік өңірлерге әкелуге неге бол майды? Осы жайды «беске» біле тұрып, Үкіметтің қыруар қар жысын босқа жұм сай мыз.

– Шетелдегі қандастарын ата жұртына шақырып отырған санау лы мемлекеттің біріміз. Осы уақыт ара лығында нендей жетіс тікке қол жет кізе алдық?

– Бүгінде бізде көп айтылып жүрген мәселенің бірі – ұлттық қауіпсіздік. Ең бастысы – біз соған қол жеткізіп келеміз. Кез келген ұлттың қауіпсіздігі оның негізін қалаушы ұлттың үлес салмағына бай ла нысты болады. Еліміздің терри ториясы 100 Израиль, 99 Армения, 20 Польша, яғни Батыс Еуропаның аума ғын дай жерді алып жатыр. Мұндай алып елге адам санының, соның ішінде Алаштың негізін қалаушы ұлт – қазақтың көп болғаны маңызды. Егер мемлекеттің негіз гі ұлтынан өзге халық тардың саны көп болса, алдағы бола ша ғымызға, ұлт тық қауіпсіздігімізге зиян. Елтұт қа лығымыздан айырылып қалуымыз бек мүмкін. Кемелді болу үшін мәрт қазақ тың саны кемінде 85-90 пайыз болуы керек.

Өткенде санақта қазақтардың үлес салмағы 67 пайыз болып, артынша 63-ке азайып қалды. Неге? Өйткені басында тіркелгендердің біразының азаматтығы жоқ. Мыңдаған шеттен келген оралман сол құрғыр мың долларға бола аза маттық алмай жүр. Ал олардың барлығын қосып санағанда, бәлкім, одан да көп болар ма едік.

Сонау 90-жылдардың басында орыс, еврей, украин, неміс секілді ұлттар өзде рінің тарихи отанына кетіп қалды. Осындай себептермен еліміздің солтүстік өңірлерінде біраз кеңістік үңірейіп қалды. Солардың орнын толықтыратын фактор керек. Оның үстіне, ол жақта өзге ұлттар дың саны да басым. Ертең шекаралық аумақ тарда қандай да бір жағдай бола қалса, еңсеру қиынға түседі. Бұл тек қазақ үшін ғана керек емес, өзге ұлттар үшін де маңызды болмақ. Қазақтың саны неғұрлым өскен сайын елдегі тұрақтылық күшейе бастайды. Мемлекетіміз нығая береді.

– Көтеріп отырған проб ле ма ла рыңыз өте өткір әрі ұлттық мүд де тұрғысынан аса маңызды. Дегенмен «қиын-қыстау кезеңде оралман тартып керегі не, бізге басы артық салмақ» деп жата тындар бар. Бұған не дейсіз?

– Ондай пікір де бар. Естіп те, көріп те жүрміз. «Біз өзіміздің жағдайымыз жасал май, үйсіз-күйсіз жүргенде, сырттан орал ман тартып, оларға жағдай жасап не ке рек?» дейтіндер өте көп. Бірақ олар мұндай сөзі арқылы өздерінің ғана емес, мем лекеттің, бүтін бір ұлттың болашағына балта шауып жатыр. Мұны тек ақымақтар ғана айтып жүр. Әсіресе өзге ұлт өкілдері өте-мөте қарсы. Олар қорқады. Қазақтың саны көбейсе, еркіндіктен айырылып қала мыз деп ойлайды. Алайда бұлай болмайды, қазақтың қанымен келген қасиеті – қонақжайлылығы, дархандығы тұрғанда еліміздегі ешқандай ұлт өгейлік көрмейді. Дініміз де жұмсақ халықпыз. Әлемде 200-ден астам халық бар. Бірақ солардың ішінде біздей ғажайып, бірегей халық жоқ.

– Әңгімеңізге рақмет!

Алашқа айтар датым...

Бүгінгі таңда оралмандарға арнап бейімдеу орталықтарын ашып жатырмыз. Мұның не қажеті бар екенін түсінбеймін. Көшіп келіп жат қан дар Ресейге болмаса Англияға емес, Қазақ еліне келіп жатыр. Қазақтың саф алтындай тілін біледі, қазақы менталитетті сақтайды. Ал енді оларды сонда неге бейімдемекпіз? Бұл – бостан-босқа ақша шашу. Бейімдеу орталықтарын ашу тиімсіз. Оған жұм салған қаржыға үй салып берсек қайтеді? Орталықтың жөндеу жұмыстары, жалақысы, жа рығы, жылуы, жобалау секілді шара ларға қыруар ақша кетіп жа тыр.

Оған адамдар бара бермейді. 300-400 шақырым алыстағы ауылды жерлерден кім келеді оған? Жақында тәуелсіз үкіметтік емес ұйымдар Семейдегі бейімдеу орталықтарына қатысты сараптама жүргізіпті. Сауалнама қорытындысында көшіп кел гендердің басым бөлігінің бейімдеу орталықтарына бармайтыны белгілі болған. «Себебі алыс, ерігіп отырған жоқпыз, үй салып жатырмыз» деп жауап берген. Шаруасын ысырып тастап, сол жерде жарты жылдай жата тұрайын деген қазақ болмайды. Бұл құзырлы орындардың ең үлкен қателігі болды. Осы себепті көп теген орталықтар босқа тұр.

Ұрымтал сөз

Еліміздің территориясы 100 Израиль, 99 Армения, 20 Польша, яғни бүтін бір Батыс Еуропаның аумағындай жерді алып жатыр. Мұндай алып елге халық санының, соның ішінде Алаштың негізін қалаушы ұлт – қазақтың көп болғаны маңызды. Егер мемлекеттің негізгі ұлтынан өзге халықтардың саны көп болса, алдағы болашағымызға, ұлттық қауіпсіздігімізге зиян. Елтұтқалығымыздан айырылып қалуымыз бек мүмкін. Кемелді болу үшін мәрт қазақтың саны кемінде 85-90 пайыз болуы керек.

Автор: Бүркіт НҰРАСЫЛ, Астана

28.10.2010

http://nurastana.kz/?p=9181

Айтыс жанкүйерлерімен қайта қауышты

Таяуда Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде республикалық ақындар айтысы өтті. «Жас Отан» Жастар қанаты ұйытқы болған алқалы жиында еліміздің әр аймағынан дені 25 жасқа дейінгі 20 ақын бас қосты. Сөз додасына Мәжіліс депутаты Бекболат Тілеухан бастап, ел есіне есімі айтыспен қатар оралатын Жүрсін Ерман, филология ғылымдарының докторы Дихан Қамзабек, айтыста олжа салған Мұхамеджан Тазабеков, Балғынбек Имашев, Жібек Болтанова және Қалқаман Сарин қостаған қазылар алқасы төрағалық етті.

Талайдан айтыс көрмей, жырды сағынып қалған көрерменді Жүрсін Ерман бұл айтыс желтоқсан айында өтетін айтыстың бастамасы екендігін айтып қуантты.

Сайысқа түскендердің ішіндегі ең жасы болса да, сөз бастауға жараған керекулік Серікболсын Дүйсенбай:

«Айтысыма кедергі жасағанша,

Суға бөгет болмай ма бөгендегі?!» деп екі жылдай өткізілмеген айтысқа тосқауыл болғандарға деген өкпесін орынды жеткізді. Қарсыласы Арқаның серісі Екпін Сабетханға «оралмансың» деп әзіл тастағанда, ол да осал еместігін аңғартып, реті келгенде:

«Шындықты айтсам, аңсатар арман кімді?

Оралман деген сөзің арландырды,

Оралман демей, қандас десең қайтеді?

Алаш аман тұрғанда, таңым нұрлы»,– сынды оралымды шумақтарымен түйреп тастап отырды. Бұл жолғы айтыста құлдыраған қазақ футболы да сөз болды. Түріктермен өткен ойынды сөзге қосқан Екпін:

«Түріктер 3:0-мен жеңіп кетті,

Мұның өзін айтуға арланасың.

Сол допты көрген кезде Елбасы да,

Көтермей, ойланыпты ол да басын.

Қазақтың намысын олар қайдан ойлар?

5 метр «воротасын» қорғап алсын», – деп түйдегімен бір-ақ тастады.

Бірінші күні тыңдарманның қарасы сәл саябырсығанмен, ақтық күнгі сайыста талайдан айтыс көрмей, төл өнерге сусындап қалғандары залдың лық толғанынан-ақ байқалып тұрды.

«Пәтер-сарай халыққа бұйырмады,

Әтеш-сарай соңында бұйырғаны»,– деп баспана мәселесін көтерген екпіні қарқынды Екпінді қарсыласы Серікболсын:

«Риза бол Отаныңа оралғанға,

Кінә тақпай анаған-мынаған да.

Жақындардың жұдырығы жақын тиер,

Жаттан жеген майлы асқа қарағанда», – деп озғысы келсе,

«Біз сонда бізге үй сап береді деп,

Өгіздің күтеміз бе бұзаулауын?», – деген Екпін де қарап қалмады.

Қыз бен жігіттің әдемі айтысын көрсеткен астаналық Мейіржан Әлібек пен алматылық Аякөз Серікқызының өнеріне жырсүйер қауым тәнті болды.

«Сөзі түгіл ертеңінде өзі де жоқ,

Міне, осындай бүгінгінің жігіттері», – деп жігіттер қауымына наз айтқан Айнұр апасына «еліктегіш» арудан Мейіржан да қалыспай:

«Көзі бояу қыздар көп бұл қоғамда,

Көңілі ояу қыздар аз сен сияқты», – деп қысқа қайырып өтті.

Финалда қазылардың шешімі бойынша алматылық Қайнар мен ақтөбелік Төреғали сөз қағыстырды.

«Ағасының дарынын баспасын деп,

Інішек, дауысыңа сәлем айтшы», – деп Қайнар Төреғалидың өзіне тән ерекше мақамы мен домбыра шертісіне, дауысына сүйсінісін білдірді.

Бір жақсысы – сиғызбай қамбаға астық,

Бір жаманы – арзандау нан бермеген.

Бір жақсысы – бұл қоғамда демократия,

Бір жаманы – шындықты айтсаң жөн көрмеген, – деп түйдек-түйдегімен ірі сөздер айтқан Төреғалиға көрермендер ілтипаты да ерекше болды.

Нартаймен айтысқанда сөзге тоқтаған Кененнің жомарттығы бүгінгі заманда да өшпепті. Қазыларды әзілмен қағытқан Төреғалиға Қайнар:

«Інімнің өткен кезде іргесімен,

Жасаған қателігін шын кешірем,

Төреғали қазыларды мақтап жатыр,

Баланы қақпаңдаршы жүлдесінен», – деп ағалық жолын берді.

Сонымен бұл жолғы айтыстың бас жүлдесі Ақтөбеден келген Төреғали Әлиханға бұйырды. Қалған ақындар да ұйымдастырушылар ұсынған сый-сыяпаттан кенде қалмады. Айтыс өнерін сағынып қалған тыңдарман рухани азық жинап тарасты.

Мақпал ЖҰМАШОВА

7 арна, 29.10.2010

http://tv7.softdeco.net/kz/news/31378/

Студент қатарына қабылдау салтанаты

Еуразия ұлттық университетінің 1-курс тәлімгерлері бүгін студент қатарына қабылданды. Шараны жыл сайын атап өту дәстүрге айналған. Биылда да сол әдеттен жаңылған жоқ. Үш мыңға тарта студент салтанатты түрде ант қабылдап, университет әнұранын шырқады. Бір ерекшелігі, биыл ақылы бөлімге студент қабылданбаған. Тек білім гранттарын жеңіп алған тәлімгерлер ғана студент атанды. Университет ректоры «осылайша әлемдік жетістіктерді бағындырамыз» деп отыр. Биылғы жылы бұл оқу орнын таңдағандар саны жиырма пайызға артыпты. «Орта Азиядағы үздік университет» дәрежесіне ие ұжым болашақта да тек үздік оқушыларды қабылдамақ.

Астана

Кенже Кәрібаева

«Нұр-Астана» газеті, 14.10.2010 жыл.

www.nurastana.kz

Намазалы ОМАШЕВ:

Қазақ журналистикасының жаңа дәуірі басталды

Соңғы кездері БАҚ-қа байланысты пікір, көзқарас көп жарияланып жүр. Ақпарат саласының кадрларын даярлауда да қордаланған мәселелер жеткілікті. Ол қай уақытта да күн тәртібінен түскен емес. Кезінде Қазақ журналистика институтының ашылуы (1934) “тарихи құбылыс” деп аталса, Астанада журналистика факультетінің ашылуы – “биылғы жылдың елеулі оқиғасы” деп бағаланды. Осы орайда біз журналистика мамандарын әзірлеуде көпжылдық тәжірибесі бар ұстаз, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Журналистика және саясаттану факультетінің деканы Намазалы ОМАШЕВПЕН сұхбаттасқан едік.

ЕҰУ елордамен бірге өсіп келеді

– Намазалы аға, сіз талай жыл әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-де кафедра меңгерушісі, декан, проректор қызметтерін атқардыңыз. Ғасырға жуық тарихы бар университет пен ашылғанына 15 жыл енді болатын Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетін салыстыруға келе қоймас. Дегенмен несімен ерекшеленеді және қандай өзгешеліктері бар?

– Әрине, екі университетті салыстыру қиын. ҚазҰУ-дің ел-жұрт білетін 76 жылдық тарихы бар. Ал бұл университетке бар болғаны 15 жыл енді ғана толады. Біреуі – балғын жаста болса, екіншісі – ата жаста. Адам қалай өсіп жетілсе, университет те сол секілді қалыптасады. Әйтсе де, ескеретін бір нәрсе – ЕҰУ-нің жылдам дамуына мүмкіндігі мол. Астанамыз аз ғана уақыт ішінде өзін әлемге танытып үлгерсе, бұл білім ошағы да солай тез дамып келеді. Университет Елбасының мұрындық болып ашуымен және ол кісінің үнемі қамқорлығы арқасында үлкен биіктерге қол жеткізді. Біз ҚазҰУ-ден осында келіп, конференцияларға қатысып жүргенде Еуразияның бас корпусын, әсем ғимаратын, техникалық құрал-жабдықтарын көріп таңданатынбыз. Бірақ университет дәрежесі тек қана онымен өлшенбейді. Университетті университет қылатын – алдымен оның өзіндік дәстүрі, мектебі. Мәселен, атақты дейтін Оксворд, Гарвард, Кембридж, Сарбона сияқты университеттердің өзіндік аурасы, ортасы, бет-әлпеті, ерекшеліктері бар. Қара шаңырақ ҚазҰУ-де – кезінде М.Әуезов, С.Сейфуллин, бер-жағы З.Қабдолов секілді мықтылар салып кеткен дәстүр бар. Сондықтан ЕҰУ-ды ондай дәстүрі, мектебі бар жермен теңестіре алмаймыз.

Шетелден мәртебелі қонақтар, елбасшылары келгенде Елбасымен кездесіп, Ақордамен танысса, одан кейін іле-шала міндетті түрде Астананың университетін көруге асығады. Себебі университетін көру арқылы сол елдің болашағын таниды. Қазіргі жағдайын, хал-ахуалының қаншалықты екенін, қандай биікті бағындырғанын бағамдап, болжайды. Шамасы келсе дәріс оқиды. Бұл дүниежүзілік тәжірибені әлем елдерінің басшыларының барлығы дерлік қолданады. Әзірге Еуразия ұлттық университеті әлем таныған Астананың деңгейіне шақ келіп тұр. Алайда осында қызмет атқарып жүрген ұстаздар, профессорлар, оқу процесін ұйымдастыратын менеджерлер әлі де ұлттық университетіміздің өзіндік дәстүрінің қалыптасуына үлес қосуы қажет. Ол кішкене, елеусіз дүниеден қалыптасады. Мәселен, біз биылғы оқу жылын бастағанда оқытушылар мен жаңадан қабылданған студенттер алдында жалпыға бірдей басты дәріс өткіздік. Бұл – ҚазҰУ-де бұрыннан бар дәстүр. Осы басқосуда жастардың таңдап алған мамандығы туралы, оның тарихы мен келешегі айтылады. Студент қандай мамандыққа келіп отыр, ол қалай игеріледі, оның қандай атақты жұлдыздары, корифейлері бар екендігінен үлкен мағлұмат алады. Келешекте осы бағдар бойынша оқиды. Кейбіреулері тіпті университет қабырғасында абитуриенттіктен академиктік дәрежеге дейін өседі. Университеттік саты деген – осы. Бізге ұстазымыз Зейнолла Қабдолов үнемі осылай деп отыратын.

– Сіз дүниежүзілік ORBICOM ұйымының мүшесі, ЮНЕСКО кафедрасының меңгерушісі ретінде көптеген елдің оқу процесін өз көзіңізбен көріп, дәріс оқып, тәжірибе алмасқан оқытушысыз. Дамыған елдердегі оқу жүйесін жақсы білесіз. Өзіңіз айтқан Гарвард, Оксворд деңгейіне жету үшін не істеу керек?

– Қазір оқу процесіне қойылып отырған талап-тілек бұрынғыдан өзгеше. Европалық стандартқа байланысты принцип те өзгерді. Айталық бұрын кредиттік жүйе болған жоқ. Кредиттік жүйенің ерекшелігі – әр студент оқытушыны да, оқитын пәнін де өзі таңдайды. Біз осы жүйені енгізгенімізбен, студенттің таңдауына мүмкіншілік тудыра алмай отырмыз. Оның түрлі обьективті себептері көп.

Алдымен жаңа жүйеге оқытушы әзір болу керек. Өйткені бірнеше пән таңдауға түседі. Таңдаудан өтпеген оқытушы қаражатсыз қалады ғой. Ал бізде барлығына айлық төлену керек. Мұны қалай шешпекпіз? Ол аз десеңіз, студент факультет деңгейінде ғана емес, университет деңгейінде оқытушы таңдауы мүмкін. Мәселен, журналистика факультетінің студенті болашақта экология туралы жазсам, керегі болады деп соған қатысты пән таңдауы мүмкін. Келесі біреу құқық немесе тарих пәнінен қосымша маманданғысы келеді. Шынайы кредиттік жүйе енгізу үшін тіпті университет ішінде ғана емес, бүкіл республика көлеміндегі оқу орындары бір-бірімен байланыс орнатуы тиіс. Америкадағы, Европадағы кредиттік жүйе деген – осы. Біз соның әліппесін бірде игеріп, бірде иегере алмай жатырмыз. Біздің университетте биылғы жылдан бастап заң, экономика, халықаралық қатынастар факультеттерінің магистрлары шын мәніндегі таңдау жүйесімен оқитын болады. Екінші семестрде аталмыш факультеттердің бакалаврлары осыған көшеді. Университет басшылығына мұндай батыл шешім қабылдау оңай емес. Көптеген қиыншылықтарды шешуге тура келеді.

Биыл 610 «Алтын белгі» иесі қабылданды

– ЕҰУ-ге оқуға тапсырған «Алтын белгі» иегерлері 2003 жылы 56, 2009 жылы 409, биылғы жылы 610-ға өскен екен. Мұның сырына үңіліп көрдіңіз бе?

– ЕҰУ-ге «Алтын белгі» иегерлерінің көптеп келетіндігін мен ҚазҰУ-де жүргенде-ақ естігенмін. Қазір университетте «Алтын белгілердің» ассосациясы деген ұйым да бар. Университет оларға арнап кітап та шығарды. Басқа жоғары оқу орындарымен салыстырғанда ең көп – 610 «Алтын белгінің» бір жылда Еуразия университетіне келіп қосылуы – үлкен қозғаушы күш.

Тағы бір байқағаным – мұндағы студенттер саны жағынан ҚазҰУ-ден аз болғанымен, белсенділігі жағынан артық па деп ойлаймын. ҚазҰУ-де бұрыннан қалыптасқан дәстүр жалғастығы бар оқытушылардың құрамы мықты болғандықтан студенттерін алға сүйресе, мұнда, керісінше, ұстаздарын шәкірттері алға жетелей ме деп қалдым. Өйткені оқытушылар құрамы біркелкі емес. Олар әр дәстүрдегі, әр ұжымнан жиналғандар. Дейтұрғанмен мұнда дүниежүзі білетін атақты математик Мұхтарбай Өтелбаевтың мектебі бар. Мырзатай Жолдасбековтің ректорлығы тұсында түркітану мектебі дүрілдеп тұрған еді. Қазір біршама әлсіреп қалғандай көрінеді. Осындай мектептер көбейсе, университеттің аты сонда шығады.

– Дамыған елдерде ғалымдардың ашқан жаңалығы қағаз жүзінде қалып қоймайды. Жаңалық қалай ашылды, сол мезетте өндіріске жол тартады. Бізде әзірге көп жағдайда ол сөз жүзінде қалып қояды. Ал журналистика ғылымының жаңалығы қалай жүзеге асады?

– Бұл университетке келмес бұрын ректор Бақытжан Жарылқасынұлымен кездескенімде, журналистика мәселелерін зерттейтін институт ашқым келетінін айттым. Себебі бізде журналистика ғылымын зерттейтін бірде-бір орталық жоқ еді. Әркім өз бетінше диссертациялық тақырып алып қорғағаннан басқа ештеңе жасалмады. Басқа мамандықтарда өздерінің зерттеу институттары бар. Мәскеуде, тіпті Өзбекстанда да журналистиканың зерттеу орталықтары болды. Ректор бұл ойымды құптап, зерттеу институтын ашып берді. Оның жұмысының нәтижесі оқу үрдісін жаңартып отыруға тікелей әсер етеді.

– Институт қандай істерді жүзеге асырады?

– Журналистика мәселелерін зерттеу институты арқылы осы салада жүрген ғалымдардың еңбектерін жинастырып, сараптап, бір жүйеге түсірдік. Журналистиканың қандай мәселелері қорғалды, қандай тақырып әлі күнге қозғалмай келеді дегенді енді зерттейміз. Осы арқылы оқу процесін заман ағымына қарай бейімдеуге ықпал ету көзделеді. Түрлі ғылыми жобаларға қатысу да ойда бар.

«Қазақ журналистикасы» деген үштомдық – институттың алғашқы жұмысы. «Радио журналистиканың теориясы мен тәжірибесі» дейтін оқулық та осы зерттеу институтының жүйелі жұмысы арқылы жарық көрді. Яғни зерттеу орталығының арқасында оқулықтар, монографиялар шыға бастады. Қажет тақырыптарды жүйелеп алсақ, болашақ жас ғалымдарға өзекті мәселелерді зерттеуді ұсынатын боламыз. Сонда ғылым мен білім ұштасады.

– Өткен оқу жылы 6 «Алтын белгі» иегері журналистика кафедрасына білім алуға келсе, биыл олардың саны 12-ге жеткен екен. Бұл көрсеткіштің өз алдына жеке факультет болып ашылуына қатысы бар ма?

– Жалпы, биылғы жылдың өзінде осы университетте екі-үш факультет ашылды. Осыған байланысты ректор Бақытжан Әбдірайым жуықта өткен ректораттың отырысында қай факультетті дұрыс аштық, қайсысы қаншалықты сұранысқа ие екендігі жөнінде өз ойын айтты. Біздің факультет туралы: «Мінеки, факультет болып ашылуына байланысты мұнда гранттар саны артты. Мамандықтары бойынша республикадағы гранттар санының 34 пайызын иеленіп отыр. «Алтын белгі» былтырғыдан екі есе өсті. Бұл факультеттің дер кезінде ашылғандығын, қажеттілігін өзі-ақ айтып тұр» деді.

Факультеттің ашылуына орай республиканың танымал журналистері, редакторларының басын қосып, кездесу өткіздік. Сонда «Егемен Қазақстан» газетінің президенті, филология ғылымының докторы, профессор Сауытбек Абдрахманов факультеттің ашылуына орай: «Біріншіден, факультеттің ашылуы өте орынды болды. Журналистика факультетінің осы күнге дейін Астанада болмауы кемшілік еді. Екіншіден, журналистика мен саясаттануды біріктіргендеріңіз, меніңше, дұрыс. Өйткені бұл екі мамандық бір-біріне жақын. Саясаттанушылар өз пікірлерін көп жағдайда журналистика арқылы білдіреді. Оларға журналистика алаңында машықтануға мүмкіндік туады. Сондықтан бұл шешім өте орынды, келісті болған, екі мамандықтың бір-біріне игі ықпалы тиеді», - деген ойын айтты.

– Еліміздегі университеттерде журналистер даярлайтын кафедралар көп деп естиміз. Солардың барлығын жауып, Астана мен Алматыда қалдыру керек деген пікір айтылып жүр. Бұл пікірге қалай қарайсыз?

–Қазір жиырмадан астам жерде журналист кадрларын даярлайды. База жоқ, мамандар жетіспейді. Сонда олардың болашақ мамандарды қалай даярлап жатқанын, шынымды айтсам, түсіне алмаймын. Олар қалайша сескенбей, ештеңеден именбей, кадр дайындадық деп айта алады? Мен оны түсінбеймін. Бұған қалай болғанда да министрліктен бақылау керек. Кезінде лицензияны кез-келгенге үлестіре бермеу керек еді. Тіпті кейбір жерлерде лицензиясыз-ақ журналистер даярлап жатыр дегенді естіп жүрмін. Өйткені классификаторда жоқ мамандықтарға (мысалы, электронды журналистика сияқты) талапкерлерді қабылдағанын мақтанышпен айтады. Оның үстіне журналистерге бөлінетін грант өте аз. Бұрын қазақ бөліміне – 50, орыс бөліміне – 50 талапкер қабылданатын. Бертін келе грант саны азайып, былтырға дейін 40-қа төмендеп еді. Енді биыл гранттың саны 35-ке түсіп қалды. Сонда оны 20-30 жерге қалай бөліп береді? Әрбір оқу орнында бір-екі гранттан оқи ма? Бұл – шешімін күтетін өзекті мәселе. Бұлай маман дайындау соңы жақсылыққа апармайды.

Ақпарат кеңістігінен айырылған елдің болашағы жоқ

– Кейінге ысырылып жүргенімен, алдағы уақыттарда қазақ журналистерінің құрылтайы өтетіндігі айтылып қалады. Сіздіңше, осы құрылтайда қандай мәселе көтерілуі керек?

– Президентіміздің жігерлілігі, мәмілегерлігі арқасында Қазақстанның шекарасы анықталып, алабағандар орнады. Бұл – оңай шаруа емес. Бұған шүкір дейміз. Ал ақпараттық кеңістікті қайтеміз? Шекарадан біреу өтіп бара жатса, сақшылар оны ұстай алады. Ал ақпараттық кеңістікте өйте алмайсың. Ақпараттық кеңістікті өзге ел жаулап алса, ол елдің болашағы жоқ. Тарихтан бұған мысалды көптеп келтіруге болады. Сондықтан ақпараттық кеңістігімізді күзетуді тездетіп қолға алуымыз керек. Кезінде Ақселеу Сейдімбек КТК телеарнасының бағдарламаларын тәулік бойы қарап отырып, не көрсететіндігін тізіп шықты. Жалықпай, шаршамай, апталап жүріп, үлкен зерттеу жүргізді. Сол арна туралы конференцияларда баяндама жасап, газеттерге мақала жазды. Ол – еріккеннің ермегі емес еді. Сол секілді жекелеген адамдар ғана ақпараттық кеңістік туралы ойларын айтып жүрді. Соңғы уақытта Ұлттық қауіпсіздік комитеті бұл мәселемен айналыса бастағаны мені қуантты. Бірақ, бұл әлі аз. Сондықтан біздің ең бірінші қозғайтын мәселеміз – тәуелсіз еліміздің ақпарат кеңістігінің қауіпсіздігі болуы керек.

Қазақ газеттері Астанада неге 3-4 жерде ғана сатылады. Қазақ басылымдарының таралуына қандай кедергілер бар, соны да анықтау қажет. Біздің журналистер мақаласы газетке шықса болды, барлығы бітті деп ойлайды. Тіпті олай емес. Ол оқырманның қолына тиді ме, тимеді ме, бұл да – үлкен мәселе. Тоқетері, ақпараттық кеңістігімізді зерттеп, соған лайық мемлекеттік шараларды іске асырмай болмайды.

– Кезінде «журналистикасы жалтақ ел тоқырайды» деп жазғансыз. Одан бері де біраз уақыт өтті. Қазақ журналистикасы қаншалықты еркін сөйлейді, «шынның жүзінде» жарқырайды?

– Ол уақытта біз шындықты ашып жаза алмайтынбыз. Шетелдің журналистерін көріп, олармен араласып, көп нәрсеге көзім жеткен соң, жалтақтамай, тіке айтатын газеттер болуы керектігін «Жас Алаш» газетінде кезінде жаздым. Қазір ешкімге жалтақтамай, ойын ашық айтып, жазып жүргендер жеткілікті. Бұл – өте керек нәрсе. Енді оны қайталай бергеннен гөрі ақпараттық кеңістіктің қауіпсіздігі жайлы мәселе қозғау пайдалырақ.

– Бұрынғы білім және ғылым министрі Ж. Түймебаев оқулық жазуда шетел ғалымдарымен бірлесе жұмыс жасау керектігін айтты. Біздің ғалымдардың қолынан оқулық жазу келмейді ме?

– Шетелдік ғалымдармен бірлесе оқулық жаздыруды егер кредиттік жүйеге қатысты болса, мен қолдаймын. Ал оқулық біткеннің барлығын бірдей шетел ғалымдарымен бірлесе жазудың қажеті жоқ. Мәселен шетел ғалымы қазақ тіліне қатысты қалай оқулық жазады? Мұны жазатын өз ғалымдарымыз да жеткілікті. Оның үстіне білім берудің ұлттық моделі міндетті түрде болу керек. Дүниежүзінде ең мықты, ең дамыған ел – өзінің тарихын, тілін, ділін, дінін әспеттейтін ел. Оны ұлықтамайтын елдің біреуінің де жетістікке жеткенін көрген емеспін. Бұл – өмір шындығы. Шетелге шыққанда, өз еліңді жақсы біліп, өткенің мен бүгініңді айтып беріп, олармен тең тұрғыда сөйлессең ғана олар сені мойындап, құрметтейді. Ал өз тарихыңды білмей тұрсаң, сені ешкім керексінбейді.

– Өз сөзіңізбен айтқанда, «лекцияны жағын айырып оқитын» оқытушылар факультетіңізде қаншалықты жеткілікті?

–Бізде дәріс оқитын тәуір мамандар жеткілікті десем артық айтқандық болмайды. «Мир» телерадиокомпаниясын ұйымдастырушы әрі басшысы болған, Президенттің баспасөз хатшысы қызметтерін атқарған Ғаділбек Шалахметов сынды азамат, «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ президенті, танымал журналист Сауытбек Абдрахманов секілді, Рабиға Аманжоловадай майталман тележүргізуші, белгілі журналист Шархан Қазығұловтармен қатар болашағынан үлкен үміт күттіретін жастарды да факультетімізге топтастырдық. Қазір дәріс оқуға да талап басқаша. Бұрынғыдай сырбаз, сұлу сөйлеп, әдемі айтумен ғана шектелмей, заман талабына сай танымдық дүниелерге ерекше мән беру керек. Қазіргі оқырманды, тыңдарманды, көрерменді білім көкжиегіңіздің кеңдігімен, түрлі талдау, зерттеу жасай алуыңызбен баурай аласыз. Қоғамда болып жатқан жайтқа баға беруіңізбен ерекшеленесіз. Оқырман да, тыңдарман да шындықты ештеңеден тайсалмай, жалтақтамай, бұрмаламай айта алғандарды ғана сыйлайды. Сондықтан дәрістерде бағыт-бағдар беруге, балалардың көзін ашуға, танымдық дүниелерді үйретуге тырысу керек. Мәселен, дамыған елдердің көбіндегі бір байқағаным, лекцияларында студентке тек бағыт-бағдар береді, ал оны танып-білу, түсіну шәкірттің өз құзырында.

– Шындық демекші, шындықты қаншалықты бүкпей айта аласыз? Шындық айтам деп теперіш көрген күніңіз болды ма?

– Әрине, болды. Мен 45 жасымда журналистика факультетіне декан болдым. Сол уақытта Темірбек Қожакеев, Медел Арғынбаев, Шерияздан Елеукенов, Марат Барманқұлов, Әбілфайыз Ыдырысов, Сағымбай Қозыбаев сынды небір танымал адамдармен бірге қызмет етіп, оларға басшылық жасауыма тура келді. Жалындаған жастығым да болар, сол кезде кейбір жасы үлкен ағаларымды орнынан алып, қызметке білікті жастарды тарттым. Осы кезде кейбір ағаларым тарапынан шындықты айтқаным үшін теперіш көрдім. Үстімнен арыз да жазды. Тексеру комиссиялары келді. Алғашқыда мені кінәлай келген комиссия мүшелері тексеру барысында ақ пен қараны айырып, шындыққа көздері жеткен соң, қызмет етуіме кедергі келтірген жоқ.

– Көп жыл басшылық қызметте жүрдіңіз. Өткен күнге көз жіберсеңіз, қарамағыңызда қызмет атқарғандарға тізе батырған кезіңіз болды ма?

–Біліп тұрып адам ешқашан қиянат жасамайтын шығар. Өзімше ешкімге жамандық жасамадым деп ойлаймын. Басшылықта біраз жыл жұмыс істедім, әзірге «кезінде сіз бұлай жасап едіңіз, мұныңыз дұрыс болмады» деген сөз естіген жоқпын.

Ғылыми кеңестер конвейерге айналды

– Өткен жылы шәкірттеріңіздің: “Омашев Астанаға неге кетті?” деп жазғанын білем. Сіздің Алматыда тұрып сіңірген еңбегіңіз өз елімізде ғана емес, шетелдің ғалымдарына да таныс. ҚазҰУ–де жүріп қол жеткізген атақ-даңқыңыз да, тәжірибеңіз де баршылық.

–Біріншіден, менің денсаулығыма Астананың ауа-райы қолайлы болды. Екіншіден, ЕҰУ-нің ректоры Бақытжан Жарылқасынұлы журналистиканың зерттеу институтын ашып беретін болған соң келдім. Ректорымыз уәдесінде тұрып, институттың жұмыс істеуіне қамқорлығын көрсетіп келеді.

– Жөн екен. Ел келіп жатқан Астанаға Сіз де келдіңіз. Астанаға не бересіз, Сізге Астана не береді?

– Астанаға беретінім – журналистика саласында қол жеткізген білімім мен тәжірибем, әлем елдерін аралау барысында жинақтаған азды-көпті жиған-тергенім.Журналистика ғылымының дамуына, журналистік білім беруді жетілдіруге үлес қосу қолымнан келеді ғой деп ойлаймын.Өткен жылы Журналистика мәселелерін зерттеу институтын ашсақ, биыл бүкіл әлем көз тігіп отырған, жедел дамып келе жатқан қазақтың Астанасында журналист кадрларын даярлау жұмысына басшылық жасауды маған сеніп тапсырды. Сенімге селкеу түсірмей, жаңа факультетті сара да дара жолға салуға күш қосу. Президентіміз бастап, Иманғали сияқты іскер інілер қостап жатқан Астананы көркейтуге үлес қосу әр азаматтың борышы деп білемін.

Ал Астанадан күтетінім – университет қызметтік үй береміз деген. Әзірше жалдамалы үйде тұрып жатырмын.

– Айлығыңыз шайлығыңызға жете ме?

– Құдайға шүкір жетеді. Балаларымның барлығы өз алдына шаңырақ көтеріп, отбасылы болған. Барлығы да қызметтерін жасап, Алматыда тұрып жатыр. Үй-жайлары бар, өз күндерін өздері көруде. Дегенмен ата-ана болған соң, немерелерімізге қарайласып, көмектесіп тұрамыз.

– Өзіңіз қаншама жанның ғалым болуына, жазған еңбегін қорғауына қол ұшын бердіңіз. Ғылыми жұмысын жаздырып алып, «жалған ғалым» атанып жүргендер де бар екені жасырын емес. Сіздің тәжірибеңізде мұндай жағдай кездесті ме?

–Көпшілік болғаннан кейін мұндай жағдай кездеседі ғой. Осыдан да болар соңғы уақытта ғылымды реформалау, диссертациялық кеңестерді жабу керек деп айтып жүр. Мен де реформа керектігін қостаймын. Себебі ғылымға қатысы жоқ адамдардың «түбі бір керегі болар» деп ғылыми атақ алуға құштарлығы көбейді. Бұл – ащы шындық. Қазір ғылыми кеңестердің санынан да жаңыласың. Олар үзіліссіз, демалыссыз жұмыс жасап жатыр. Бұрын екі-үш ай жазда жұмыс істемейтін. Қазір айына төрт кандидат, екі доктордан топырлатып жатыр.

– Сонда ғылым саудаға айналып кетті деген сөз рас па?

– Неге айналып кеткенін елдің бәрі біледі. Бірақ диссертациялық кеңестердің барлығын желтоқсан айынан кейін жауып тастағанмен мәселе шешілмейді. Сонда ғылымды өрге сүйрейтін тек магистратура мен Ph.D докторлары бола ма? Біз оның сапасының қаншалықты екенін жақсы білеміз. Жасандылыққа, жалғандыққа тосқауыл болу үшін кеңестерді жапқанмен ғалым біткеннің барлығы бірдей жалған емес қой. Өмір бақи осымен айналысып келе жатқан тәжірибесі мол, білікті, білімді ғалымдар бар. Меніңше солардың потенциалын пайдалану керек. Ғылымды саудаға айналдырмас үшін мемлекеттік қырағылық шараларын, басқа да тиімді тәсілдерін тапқан дұрыс. Екі жүйені тоғыстырып, бір арнаға салу керек секілді.

– Сіздің қолыңызға осыны ретте деп билік берсе, не істер едіңіз?

–Мен өз салама қатысты шаруаны болмаса, ондай күрделі дүниені атқара аламын деп ойламаймын.

– Кезінде журналистика факультетінде қаншама кафедралар ашқаныңыз белгілі. Журналистика және саясаттану факультетінде жаңа кафедралар ашыла ма?

– Қазір баспа ісі және баспасөз, телерадиожурналистика және қоғаммен байланыс атты екі кафедра бар. Ректор бұл факультетті ашқан кезде, интернет журналистика мен қоғаммен байланыс секілді заман талабына сай журналистиканың жаңа салаларына кафедра ашу керектігін айтқан болатын. Осыған орай алдағы уақытта жаңа кафедра ашу ойымызда бар. Бұл кафедралардың санын арттыру үшін емес, журналистер сапасын арттыру үшін керек. Университет тарапынан бұған материалдық қолдау болады деп ойлаймын. Биыл жақсылап тұрып ғимаратымызға күрделі жөндеу жұмысын жасап берді. Барлық құрал-жабдықтар жаңадан қойылды.

– Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің журналистика факультетін бітіргендер № 5 жатақханасын сағынышпен еске алады. Мұндағы студенттердің өз жатақханалары бар ма?

– ҚазҰУ-дағыдай әр факультеттің жеке жатақханасы жоқ. Студенттердің барлығына бірдей жатақхана жетпейді екен. Осы мәселені шешу үшін биыл жазда ғана 5 қабатты 650 орындық жатақхана құрылысы басталды. Қараша айында сол жатақхананы пайдалануға бермекші. Сондай-ақ оқытушылар мен магистранттарға арналған 9 қабатты үй салынып жатыр. Басшылық келесі жылы студенттердің жатақханаға деген мұқтаждығы жойылады деп отыр.

- Әңгімеңізге рақмет.

Әңгімелескен Айбарша ЖАҚСЫЛЫҚ

www.alashainasy.kz

25.08.2010 жыл

Намазалы ОМАШҰЛЫ, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті журналистика және саясаттану факультетінің деканы, профессор:

«100-ден 100 балл алғандар оқуға түспеді»

- Намазалы аға, биылғы жылы журналистика мамандығы бойынша ең жоғарғы – 100 балл алған талапкерлер оқуға түспей қалыпты. Бұл қалай? Мұның өзі қазақ журналистикасына жасалып отырған қиянат емес пе?

- Жоқ, мен олай деп ойламаймын. Бұл министрліктегі осы мәселені жоспарлап отырған кейбір адамдардың қателігі шығар.

- Бұл қателік алдағы жылдары журналист болсам деген үкілі үміттері бар талай жастардың жолын кесіп, сенімдерін жоғалтпай ма? Осы фактіден кейін келесі жылдары талапкерлер бұл мамандыққа келмей қояды деп ойламайсыз ба?

- Ондай жағдай да туындауы мүмкін. Олар шамасы келсе, «Алтын белгі» алуға тырысуы керек. Себебі биылғы жылғы жаңа факультет ашылуына байланысты «Алтын белгілер» саны екі есеге артып, мемлекеттік гранттар соларға, олимпиада жеңімпаздары мен ауыл квотасы иегерлеріне ғана бұйырды. Бірақ жүз баллдан жүз алып оқуға түспей қалған деген фактінің өзі жақсы емес. Әрине, бұны аяқсыз қалдыруға болмайды. Бұл мәселені түпкілікті шешу үшін биылғы жылы белгілі журналистерді, бұрыннан журналист мамандарын даярлап келе жатқан әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің журналистика факультетіндегі тәжірибелі мамандарды, Білім және ғылым министрлігі мен Байланыс және ақпарат минситрлігінен осы мәселеге жауапты адамдардың басын қосып конференция өткізіп, журналистік зерттеу жүргізсек деген ойымыз бар. Осы шара аясында Байланыс және ақпарат министрлігімен бірге республикалық БАҚ-тарға мониторинг жүргізе отырып, бүгінгі күндегі қазақ журналистеріне деген нақты сұранысты анықтауымыз қажет. Өйткені бұрындары журналистикаға қазақ бөліміне – 50, орыс бөліміне – 50 адам қабылданатын. Мемлекеттік жоспар жұмыс істеп тұрған кезде бұл мәселе осылай шешілетін. Ол кездері қазіргідей емес, газет-журналдар аз, радио мен телеарналар санаулы ғана болатын. Ал, қазір керісінше. Телерадиоарналар да көп, газет-журналар да жетіп-артылады. Оған заман талабына сай Интернет журналистиканы да қосыңыз. Ал, енді осыған қарамастан грант саны жыл сайын кеміп келеді. Былтырғы жылға дейін қазақ бөліміне – 40, орыс бөліміне – 30 адам қабылданып келген. Ал биыл қазақ бөліміне былтырғыдан да аз – 35, орыс бөліміне – 27 адам қабылданған. Сол себепті жүз балл алғандардың түспей отырғаны рас.

- Мұны осы күйінде қалдырмай дабыл қағу керек шығар?

- Біздің мақсатымыз – дабыл қағып қана қою емес, осы тығырықтан шығудың жолын іздеу. Жүзден жүз түспей отырған кезде дабыл керек, әрине. Бірақ құр әшейін байбалам салу, дау-дамай, дабыл қағу ғана болып қалмас үшін бұл мәселені түпкілікті шешудің жолы жаңағыдай. БАҚ саласының мамандары мен екі министрліктегі жауапты қызметкерлердің басын қоса отырып, журналистік зерттеу, мониторинг, талдау қорытындылары негізінде нақты ұсыныстар әзірлеу. Сол арқылы елімізге журналист мамандары қажет пе, жоқ па, оған деген сұраныс қаншалықты деген сұраққа нақты әрі түпкілікті жауап бермекпіз. Сөйтіп мұны құры байбалам емес, салиқалы, салмақты жолмен шешпекпіз. Осы жиынның қорытынды ұсыныстарын Президент Әкімшілігіне, Білім және ғылым министрлігі мен Байланыс және ақпарат министрлігіне жолдаймыз. Бұл мәселені министрліктің көзін жеткізіп, дәлелдеп барып өркениетті жолмен шешуіміз қажет.

- Намазалы аға, жақында Л.Н. Гумилев атындағы жоғарғы оқу ордасында журналистика және саясаттану факультетінің ашылғаны белгілі. Бұл БАҚ саласындағы озық жетістіктердің бірі екені даусыз. Осы орайда факультетті құру идеясы қалай келді, оны ашуға не түрткі болды деген сауалымызды қойғымыз келіп отыр?

- Осыған дейін республикада бір ғана журналистика факультеті болды, ол – әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде еді. Оның университетпен бірдей 76 жылдық тарихы бар. Ал осыған дейін республика астанасында журналистика факультетінің болмауы – кемшілік деп есептейміз. Қазір Астананы дүниежүзі біледі, мұнда әлемдік деңгейдегі форумдар өтіп тұрады. Сондықтан дүниежүзінің көз тіккен ақпарат алаңында журналистика факультетінің болмауы, осы сала мамандарының шоғырланбауы олқылық еді. Былтыр республикалық БАҚ басшылары мен жетекші журналистердің қатысуымен өткен басқосуда ректорымыз Бақытжан Әбдірайым келесі жылғы журналистер күні қарсаңында факультет ашуға уәде берді. Ол кісі сол уәдесінде тұрып, ұйымдастыру жұмыстарын жүргізіп, кәсіби мерекеміз қарсаңында журналистика және саясаттану факультетінің тұсауын кесті.

Бұған дейін Еуразия ұлттық университетінде бір ғана журналистика кафедрасы жұмыс істеген. Кейін Ғаділбек Шалахметов келді, бұрыннан Ақселеу Сейдімбек жұмыс істеген. Мен де келдім. Сосын университет басшыларымен ақылдасып, бір кафедраның аздық ететіндігін айтып, оның орнына баспасөз және баспа ісі, телерадиожурналистика кафедраларын ашуды ұйғардық. Сосын менің мұрындық болуыммен журналистика мәселелерін зерттеу институты ашылды. Келешекте мұның бәрінің басын қосып факультетке айналдыру көзделген. Сол жоспарымыз іске асып, биыл журналистика және саясаттану факультеті ашылды.

- Не себепті факультет журналистика және саясаттану деп аталды?

– Меніңше, бұл екі мамандықты бір факультетке біріктіру – дұрыс шешім болған сияқты. Мемлекеттік саясатты терең меңгерген журналистер немесе қаламы жүйрік саясаткерлер қоғам үшін аса қажет. Бұл туралы еліміздің аға басылымы – «Егемен Қазақстан» газетінің Президенті, ғалым, тәжірибелі журналист Сауытбек Абдрахман биылғы жылғы университетте республикалық БАҚ басшыларының қатысуымен өткен «дөңгелек үстелде» жасаған баяндамасында: «Журналистика мен саясаттануды біріктіргендеріңіз, меніңше, өте дұрыс болды. Өйткені бұл екі мамандық бір-біріне өте жақын. Саясаттанушылар өз пікірлерін көп жағдайда журналистика арқылы білдіреді. Бір факультет болған соң біздің журналистер саясаттанудан хабары болса, саясаттанушыға журналистика алаңында машықтануға мүмкіндік туады. Сондықтан бұл шешім өте орынды, келісті болған, екі мамандықтың бір-біріне игі ықпалы тиеді», - деді. Бұл ойды жиынға қатысқан журналистер қауымы, басқалар да қызу қуаттады.

Ректорат шешімінің өте дұрыстығын уақыт көрсете жатар. Екі мамандықтың бірін-бірі кәсіби тұрғыдан өсіретіндігіне, дамытатындығына игі ықпал ететіндігіне еш күмән жоқ. Кейбіреулер екі мамандық бірігіп дайындалады деп ойлап қалуы мүмкін. Жоқ, журналистика өзінің оқу жоспарымен жеке мамандық ретінде, саясаттанушылар өз алдына дайындалады.

– Факультет қандай жаңа техника, құрал-жабдықтармен толықты?

– Бұл жағын бірден қатырып тастадық деп айта алмаймыз. Университетте бұрыннан студенттердің тәжірибелік сабақтарына арналған телерадиостудия жұмыс істейді. «Еуразия университеті» газеті шығады. Баспахана бар, құрал-жабдықтары жаман емес, жақсы оқулықтар шығарып келеді. Яғни біздегі екі кафедра студенттерінің тәжірибелерін шыңдауға мүмкіндік жасалған. Виртуалды журналистика дамыған бүгінгі заманда жеке-дара Интернет класын ашу жоспарда бар. Әзірге осы корпустағы Әлеуметтік ғылымдар факультетімен бірге ортақ Интернет класс жұмыс істейді. Осының бәрі, әрине, ректорымыз Бақытжан Әбдірайымның журналистер мен саясаттанушы мамандарына деген ерекше қолдауы мен түсіністігінің арқасында қол жеткен жетістік. Оқу корпусымыз күрделі жөндеуден өткізіліп, дәрістердің өз деңгейінде өтуіне мүмкіншілік туды. Жеке факультет болғалы студенттеріміздің айдарынан жел есіп, еңселері көтеріліп қалды. Қуаныштарында шек жоқ.

– Факультетте қазақ тіліндегі оқулықтар мәселесі шешілді ме? Студенттер тағы орыс тіліндегі оқулықтарға телміріп жүрмей ме?

– Қазақ журналистикасында оқулықтар өте тапшы, оны жасырудың қажеті жоқ. Сол олқылықтың орнын толтыру мақсатында біз «Қазақ журналистикасы» атты үштомдықты шығардық. Бұл қазір студенттердің қолынан түспейтін оқулыққа айналды. Тағы бір үлкен жетістік – былтыр «Радиожурналистиканың теориясы мен тәжірибесі» атты оқулық жарық көрді. Ол соңғы бекітілген типтік оқу бағдарламасына, кредиттік технология талаптарына сай жазылды.

Жалпы, бұл бір күнде шешілетін мәселе емес. Қазақ тіліндегі оқулықтар проблемасы басқа мамандықтарда да бар. Журналистика оқулықтарын 5-10 жылда жаңартып тұрмаса, уақыт үніне ілесе алмай қалады. Жаңа оқулықтар мәселесі жоспарлы, жүйелі түрде мемлекеттік деңгейде шешілуі тиіс.

– Жаңа факультетте тәжірибеге қаншалықты мән беріледі?

– Журналистика мамандығы тәжірибесіз болмайды, оған зор мән беру керек. Астанада көптеген мерзімді басылымдар, телерадиоарналар бар. Олармен тікелей байланыс жасау арқылы ол мәселелерді шешуді көздеп отырмыз. Осыған дейін журналистика кафедрасы басқа факультеттің құрамында болып, журналистерді дайындау ерекшеліктерін ескеруге мүмкіндік болған жоқ. Алдағы уақытта тәжірибелі журналистерді оқытушылыққа шақыру, кездесулер ұйымдастыру, журналистиканың өзекті мәселелерін Ғылыми Кеңесте қарау, яғни мамандықты дамыту, өсіру істерімен айналысамыз.

– Орыс тілді БАҚ өкілдері ұлттық мүддеге келгенде тартыншақтап жүретіні, тіпті кейбірі бұл мәселеге аяқ баспайтыны белгілі. Бәлкім, факультеттің орыс тілді бөлімдеріне ұлттық мүдде туралы сабақтарды көбірек енгізу керек шығар, қалай ойлайсыз?

– Бұған келісуге болады, өте орынды қойылған сұрақ. Оқу жоспарына өзгеріс енгізу барысында міндетті түрде ескеретін нәрсе. Жекелеген әлеуметтік мәселелердің шындығын шырқыратып тұрып айтады, ал ұлттық мәселеге, тілдің дамымай жатқанына, «Ел бірлігі» доктринасына келгенде жұмған ауыздарын ашпайды. Ауылдағы құдықтың суын, біреудің ауруын көре қалады, соған алаңдайды. Осындай қулықпен ел арасында жалған ұпай жинайды.

– Жақында шетелдік бір журналист Қазақстанға келіп төрт жыл бойы журналистика факультетінде не оқытасыздар, журналистер үшін екі-ақ жыл оқу немесе арнайы курстар жеткілікті емес пе деп таңданыпты дейді. Осы пікірді біздегі кейбір мамандар да қолдайды. Расында да бұл факультеттің студенттері екінші курстан кейін-ақ еңбекке араласып кетіп жатады. Сұрайын дегеніміз, журналистика факультетінде оқу жылын қысқартудың пайдасы бар ма?

– Мен өз басым журналист кадрларын шетелде дайындау тәжірибесімен жетік танысқан адаммын. Ол туралы «Жол үстінде – журналист» атты кітабымда егжей-тегжейлі баяндалған. Айтып отырғаның қай елдің журналисі екенін қайдам, мен білетін АҚШ, Европа, Ресей, басқа жерлерде де бір-екі жылдық курстармен журналистер дайындалмайды. Бұл туралы талас пікірлер әр жерлерде болған. Бірақ журналистке міндетті түрде университеттік білім керек деген тоқтамға келген. Өйткені журналистерге өмірде көптеген күрделі мәселелермен бетпе-бет келуге тура келеді. Сол кезде оның университеттік білімі болмаса таяздық танытып, дұрыс позиция қабылдай алмайды. Журналистердің ең басты қасиеті – зырылдаған тілі немесе сылдыраған сөзі емес, оның өмірге деген көзқарасы, пайымы, танымы. Құр заржақтық, сөзуарлықтың заманы өткен. Азаматтық позиция терең білім арқылы қалыптасады. Білімді басқа факультеттен алып, журналистикаға бейімделетін де жол бар. Бірақ барлық журналистерді олай дайындау мүмкін емес қой. Олар бірен-саран ғана. Сондықтан бұл заманда білімсіз адам журналист бола алмайды. Журналист тереңнен толғайтын, қоғамға дұрыс жол көрсететін тұлға. Ұлттық мүдде тұрғысынан мемлекеттік мәселелерді көтеру үшін де кемел білім керек. Журналистерді сыйласа, оның білімдарлығы үшін, айтылмай жүрген нәрсені тауып айтқаны үшін құрметтейді. Қанша уақыт өтсе де жұрт Ахаңдарды неге төбесіне көтеріп жүр деп ойлайсың?

– Журналистика бөлімдерінде студенттер негізінен журналист болудың, жалпы жазудың қыр-сырын меңгереді. Ал операторлық, фотошеберлік өнерге олар жұмыс барысында ғана машықтанатын сияқты. Мұның себебі неде? Техникалық сабақтар жетіспей жатқан жоқ па?

– Операторлық – журналистің жұмысы емес, ол басқа саланың маманы. Ал фотожурналистер екібастан біздің факультетте дайындалады. Оның сапасы қай деңгейде екені алған біліміне байланысты. Фотожурналистика – техникалық сабаққа жатпайды.

– Біз журналистерді дайындаудың ескі жүйесінде қалып қойған жоқпыз ба? Бұл салаға түбейгейлі реформа керек деп ойламайсыз ба? Бәлкім, біздің батыс журналистеріне жете алмай келе жатуымыздың себебі осыдан шығар?

– Батысқа Шығыс, Шығысқа Батыс жете алмай жатыр дегендер даулы мәселе. Журналистерді дайындауда реформа болмаса да, өзгерістің қажеттігін өткендегі журналистер басқосуында айтқан болатынмын. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің журналистика факультетін басқарған кезімде журналист мамандарын дайындаудың жаңа концепциясын жасағанбыз. Журналистерді кеңестік білім беру жүйесінен арылтып, заман талабына сай жаңарттық. Соның арқасында факультет халықаралық деңгейге дейін көтерілді. Бұл өзгеріс жасаудың арқасында қол жеткізген нәтиже. Түбегейлі реформа жасау керек деп айту қиын. Оны ешкім жасай алмайды, ол үшін қоғамның өзі түбегейлі өзгеруі керек. Журналистика – қоғамнан тыс нәрсе емес. Кейде түбегейлі реформа жасаймыз деп барымыздан ажырап қалуымыз мүмкін. Өйткені қоғам оған дайын емес. Түбегейлі реформа деген – кредиттік технология. Аты солай болғанымен, сапасына қол жеткізе алмай отырмыз.

Ал, өзгеріс енгізетін сала – мемлекеттік оқу жоспары. Журналистерді дайындауда оның шығармашылық мамандық екенін ескеру керек. Бүгінде студенттер мен магистранттар, докторанттардың өздік жұмыстарына арналған сабақтар бар. Қазіргі талап бойынша студенттер аудиторияда отыруға міндетті. Бұл басқа сала мамандары үшін пайдалы шығар, бірақ журналист мамандарының өздік жұмысы – шығармашылығы. Сондықтан оларды аудиторияда қамап ұстағаннан гөрі сол сабақтардың есебінен бір күнді шығармашылыққа арнауы әлдеқайда тиімді болар еді. Бұл күні студенттер бұқаралық ақпарат құралдары жұмысына араласып, журналистік машығын қалыптастырар еді. Білім беру мен тәжірибе қатар жүргенде ғана ісіміз нәтижелі болары белгілі.

– Қазір тәуелсіз журналистика орталықтары көбейіп келеді? Олардың жұмыстарына қандай баға бересіз?

– Әрқайсысына әртүрлі баға беруге болады. «Әділ сөз» бірде дұрыс, бірде бұрыс айтады. Меніңше, Сейітқазы Матаев басқаратын Қазақстан Журналистер Одағы өзінің позициясын дұрыс ұстап отыр деп ойлаймын. Ол әруақытта мемлекеттік мүдде жағына да, журналистердің құқықтарын қорғау ісіне де тең қарап отыр. Ал, басқалардың бәріне бірдей жауап беру қиын. Көбінесе әркім өз мүддесі, көкейдегі ойы тұрғысынан жұмыс істейді. Ал, Журналистер Одағының төрағасы бұрын билікте де болған, журналистиканың қыр-сырын да жақсы біледі, солардың басшыларымен де араласады. Бұл орайда Журналистер Одағының да, оның төрағасының да жұмысын қолдаймын.

– Бүгінгі журналистердің кәсіби деңгейіне, салалық журналистерді көбірек дайындау керек деген мәселеге қалай қарайсыз?

– Журналистикаға салалық мамандар өте қажет. Бакалаврда ондай мүмкіндік жоқ. Ал, магистратурада белгілі бір салаға бейімдеуге болады. Кәсіби деңгей туралы айтар болсақ, қазір қазақ журналистикасы өсу үстінде, оны жоқ жерден аяғынан шалып, болмаса, орыс, шетел журналистикасынан қалып жатыр дейтін ештеңе жоқ. Шетелде мемлекеттік, ұлттық мәселелердің барлығы әлдеқашан шешілген. Сондықтан олар халыққа қызық фактілерді көрсетумен айналысады. Ал, біз ол мәселелерді шешіп тастаған жоқпыз, біз мемлекеттік, ұлттық мүддені көздейтін ақпараттарға баса назар аударуымыз керек. Әртүрлі саладағы, мінездегі басылымдар болу керек. Оның еш зияны жоқ. Тек заңды аттамаса болды. Біз шетелдегідей таза қызық қуып кететін болсақ, мемлекеттік, ұлттық мәселелерді, бала тәрбиесі, білім беру, денсаулық мәселелерін шегеріп қоюға тура келеді. Ел-жұрт, мемлекет ретінде өспей қаламыз.

Алашқа айтар ДАТЫМ...

Кісіні жаңылыстырмайтын нәрсе – ұлттық құндылықтарымызды әркез бірінші орынға қоюымыз керек. Дүниежүзінің біраз елдерін араладым. Сондағы көз жеткізгенім – өз елінің ұлттық қасиеттерін ұлықтаған ел ғана мықты. Тіпті тарихы әріге бармайтын АҚШ-тың өзі кейбір ерекшеліктерін бренд ретінде ұлықтап отыр. Американдық рух қалыптастарған. Канадаға барғанымда әбден тозып, қарайып, сырты жылтырап кеткен ағаш үйді сонша дәріптеп, құрметті қонақтарын сонда қабылдады. Оның себебін сұрағанда «Бұл Канаданың алғашқы Үкімет үйі» деп жауап берді. Ал, біздің елімізде қадір тұтатын ұлттық жәдігерлеріміз бен қасиеттеріміз, батырларымыз, мінез ерекшеліктері, т.б. жетіп-артылады емес пе? Негізгі айтар датым – жеріміз өз халқымыздың атымен аталады, өз топырағымызда тіршілік етіп келеміз. Сондықтан өз еліміздің ұлттық құндылақтарын дәріптейтін ел болғанда ғана біз өрлейміз.

Сұхбаттасқан

Нұрмұхаммед Мамырбеков

http://www.astana-akshamy.kz/index.php?uin=1230028310&chapter=1279773833

«БАҚ – қоғамдық-саяси, демократиялық институт»

Нәубәт ҚАЛИЕВ, Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры, саяси ғылымдар докторы:

– Нәубәт Қалиұлы, қо ғамның саяси институттар жүйесіндегі бұқаралық ақ парат құралдарының рөлі қандай?
– Тәуелсіз Қазақстаның даму үдерісіндегі саяси жүйе сін бұқаралық ақпарат құрал дары институтынсыз елестету мүмкін емес. БАҚ аса маңызды, көпсалалы, көпқырлы әлеуметтік-саяси, ақпараттық функциялар ды атқаратын демократиялық, азаматтық, саяси және идеоло гиялық институт ретінде тү зілуде. Қазақстандағы қазіргі кезеңдегі саяси үдерістерде БАҚ кең ауқымды функцияға ие бол ғандықтан, қоғамда БАҚ ара ласпайтын сала жоқ. Әр қырынан, әр саладан, әр дең гей ден көрінеді. БАҚ-тар әлем дегі демократия лық инсти туттар дың әртүрлі, көпса лалы функция ларын дерлік толы ғымен атқаруда. БАҚ-тың рөлі туралы әртүрлі пікір, талдаулар бар. Ғылыми әдебиетте, жалпы, оның жиырмаға жуық функциясы көрсетіледі. Бұқаралық ақпарат құралдарынсыз еліміздегі қоғам дық-саяси жүйенің қалыпты қыз мет жасауы мүмкін емес. Өйт кені, БАҚ «қоғамның демокра тиялық дамуының аса маңызды құралы» болып табылады. Де мо кратиялық құқықтық жә не әлеу меттік мемлекет үрдісінде бұқара лық ақпарат құралдарына кең құқықтық өріс ашылып, заңмен тыйым салынбағанның бәрі мен шұ ғылдануына ерік берілді. Ен деше, Қазақстанның жан-жақ ты жаңару кезеңіндегі саяси жүйедегі БАҚ-тың орны туралы қандай қорытындылар жасауға болады? БАҚ Қазақстанның саяси жүйесінде көпсалалы, көпқырлы функцияларды атқаратын, көп өлшемді саяси үдерістерден өзі нің орнын тапқан аса маңызды қоғамдық, демократиялық, аза маттық институт. Билік БАҚ-ты қоғамдық пікірді білдіруші өзінің демократиялық-ақпараттық әріп тесі ретінде қабылдаса, БАҚ әр деңгейдегі билік инсти туттарын халық өкілеттік берген, ел мен ұлт мүддесін жүзеге асы ру шы, мемлекет мүддесін қуат тайтын әріптесі ретінде қабыл дауы ти іс. Ол үшін БАҚ пен билік ара сын да «келісім архитек тура сы» қалыптасуы керек. Бұл іске қо йы лар басты талаптар: шын шыл дық, ашықтық, ақпарат тық, жаңашылдық, әлеуметтік, жауап кершілік және қоғамдық пікірге деген құрмет.
– Сіз жоғарыда БАҚ-ты көпсалалы, көпқырлы қоғам ның барлық сала сына арала са алатын демократиялық-қоғамдық институт дедіңіз. Билік неге БАҚ-қа өз құзы ретін жүргізгісі келеді?
– Мемлекеттік органдардың немесе шенеуніктердің бұқара лық ақпарат құралдарын тол ық мемлекеттік билік бақы лауына алғысы келетіні де, ал, бұқара лық ақпарат құралда ры ның тара пынан, әрине, тол ық тәуел сіздік те болуды аңсай тындары да бар. Әділетіне кел сек, бұның екеуі де бүгінгі күн гі қоғамдық ахуал да үрдіс ке сай келмейтін мақсат тар. Масс-медиа өкілдерінің шек сіз тәуел сіздік немесе еркін дік тура лы пайым-тұжырымда ры да, сайып келгенде, негізсіз. Се бе бі – кез келген ақпарат құ ра лы ның құрылтайшысы, ие сі бар. Олардың әлеуметтік-эко но ми калық тұрғыдан саяси мүд де-мақсаттары бар. Бұл – ба сы ашық мәселе. Елбасы Н.На зар баев журналистермен кез де-
с уінде: «Мемлекеттік емес БАҚ-тар қожайындарының қатты қыс па ғына түсіп от ыр. Әлгілер өз де рі нің та- л ас-тартысына енді жур на листерді тартады. Айналып келгенде журналистер әл гі қал талы байлардың айтқа нымен жүр іп, солардың со йы лын соғатын аманат-адам дарға айналды», – деген бола тын. Жалпы, қай елде де бол сын, мемлекеттік билік пен бұқаралық ақпарат құралдары арасындағы қатынастар қашан да қайшыласып, бүкіл қоғамның назарын өзіне аударып отыра тыны белгілі. Мемлекеттік билік органдары журналистерге құр мет пен қарағанның ор нына, шекесінен шертіп отыр ғанды ұна тады. Жұмыс беруші тарапы нан қандай қысым көрсе де, журналистің негізгі ұстанымы мемлекеттік, ұлт тық мүдделер болып, өзінің азаматтық келбетін сақтауы керек. Бүгінде БАҚ елі міздегі бүкіл саяси биліктің жар ия, ашық қызмет жасауының бас ты механизмдерінің біріне ай нал ды және БАҚ-тың бұл мә се ледегі ықпалы күн сайын ар туда. Бұл артықшылықтарын ол ар дың өз дері де сезеді. Кей де БАҚ-тың билік органдарына қысым көрсетіп, үстемдік жаса ғысы келе тін ауанын да бай қау ға болады. Халықара лық сар ап шылардың айтуынша, БАҚ қо ғам да болып жатқан про цес тер ге әлеуметтік бақылау жас ап, заң шығарушы, атқарушы жә не сот биліктерін белгілі мөл шер де ығыстырып шығара да алады екен. Халық БАҚ-қа се не ді. АҚШ сарапшыларының па йымдауынша, жұрт президент пен конгреске қарағанда теле визия мен баспасөзді лайықты көреді. ҚР Конституциясына және «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» заңына сәйкес, ақпарат құралдары меншік нысанына қа рамастан, мемлекеттік орган дардан заң жүзінде тыйым са лынбаған барлық ақпаратын алуға және таратуға құқылы. Бұл үшін мемлекеттік органдар, олардың басшылары ақпарат құр алдарына жаңаша көз қараспен қарап, бұрынғы ма шықтарынан арылуы ке рек. Өкінішке қарай, біздің көптеген мемлекеттік ор ган дардың басшыларының ақ парат құралдары өкілдерімен сөй лесу, дидарласу мәде ниеті төмен. Олардың көбі журналисті қоғамдық әріп тес, мемлекет мүд десін жақ таушы деп емес, қай та сол саладан тек кемшілік, тұз дығы ащы, көлеңкелі фак ті лер іздеуші субъект деп қарай ды. Мемлекеттік биліктің әр дең гейіндегі басшылар журна лис терді өздерінің ақпараттық әріптестеріне айналдырып, олардың қоғамдық беделіне нұқ сан келуіне жол бермеулері ти іс. Шенеуніктер БАҚ-тың тез, шапшаңдығын ескере отырып, оның еркін әрі уақытылы ақпарат алуына мүмкіндік жасауы керек. Ол үшін келешекте Қазақстан Республикасы Президенті жа нын дағы Мемлекеттік бас қару академиясы жанында БАҚ пен жоғары саяси мектеп тыңдау шылары арасында арнайы курс тар өткізіп, шенеуніктерге Қазақ станның саяси өміріндегі БАҚ-тың маңызы мен рөлін, бағыттары мен ерекшеліктерін түсіндіру керек.
– «БАҚ-ты төртінші билік» дейді. Сіздің пікіріңіз?
– БАҚ «төртінші билік» дей тін пікірлер жиі айтылып жүр. Саяси жүйенің бір құрамдас бө лі гі ретінде БАҚ, ең алдымен, аза маттық қоғам институты, ол – билік институты емес. Оны тіке лей коммерциялық құрылым деп те қарауға болмайды, он ың басты функциялары – қо ғамды интеграциялау, ұйым дық, ақпараттық-әлеумет тен дірушілік қызмет атқару. БАҚ қоғамда болып жатқан маңыз ды үрдіс-құбылыстармен, аза маттарды толғандырып жүр ген проблемалармен билікті ақ параттандырып отыруы керек. Саясаттану теориясындағы сая си институттардың мін деті мен функциялары тұрғысы нан қарасақ, БАҚ Қазақстан ның саяси жүйесінде мынадай: ақпараттық, қоғамды топтас тыру және әлеумет тендіру, танымдық, білім беру шіліқ, қо ғам дық мүддені қалыптас тыру шылық сияқты аса маңыз ды функцияларды атқара ды. Ақпараттық жүйенің мемле кеттік шеңберден асып, тран с ұлттық сипат алып, өз мемле кетінің бақылауынан және он ың заң жүйесінің ықпалынан шығып та кетіп жататыны бо ла ды. БАҚ-ты «биліктің төр тінші тармағы» деп атау конс титуциялық нормаларға сай келмейді. Себебі – еліміздің Конс титуциясында билік тар мақтары анық көрсетілген. БАҚ-ты ақпараттық, тәр бие лік, қоғамдық бақы лау, иннова циялық функ цияларды жүзе ге асырушы демократиялық инс титут ретінде қарастыру керек. БАҚ-тың заңсыз жол мен сот, прокуратура, ішкі іс тер ор ган дарының қызме тіне арала суына болмайды. Бұқа ралық ақпарат құралда рының күші – биліктің беделінде емес, өз беделінің билігі мен күшінде. Дәл қазіргі жаһандану зама нында ақпаратты ауыз дық тап ұстау мүмкін емес. Ақ парат мемлекеттік биліктің шеңберінен шығып та кетіп жатады. Ақпараттар тасқыны ның күшеюі – Парламенттің әлі де айрықша көңіл бөліп, заңнаманы жетілдіруін қа ж ет етеді. Бүгінде БАҚ-тың маңы зының артқандығы сондай, оларды мемлекеттің толық бақылауына алу мүмкін емес. Және, сонымен қатар, оны жеке меншік капиталдың қолына беру де дұрыс емес. Журналист ақиқат пен шындықтың бірден-бір қорғаушысы, әділдіктің эта лоны екенін ұмытпауы тиіс. Журналистің жазған жанай қайларына, өткір пайым даула рына, пікірлеріне, тіпті ашыну, өзімшілдігіне де құрметпен қарау керек. Өйткені, журна лист өз мүддесі үшін емес, мемле кет, ұлт мүд десі үшін шыр ылдайтынын ес тен шығар маған жөн. Мем ле кет тік билік жүйесі мен бұқа ралық ақпарат құралдары ара сында өзара түсіністік пен шынайы әріптестік үне мі да- м ып, нығайып, одан жинал ған күш-жігер еліміздің ұлттық ақ параттық қауіпсіздігін қорғау ға бағытталуы керек.
Сөз соңында әрбір журналист қашанда мемлекет, ұлт мүддесі үшін жан беріп, елінің жар қын болашағына даңғыл жол салатын Алаш азаматы болсын деп тілеймін.
– Әңгімеңізге рахмет!
Тыныс АХМЕТЖАН,
«Заң газеті»

http://zan.zanmedia.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=1000:l-----r&catid=223:1&Itemid=23

Көптен күткен оқулық

Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігін жариялағанына 20 жылға жуық уақыт өтті. Тарих үшін қас қағым сәт. Осынау уақыт аясында Қазақ елі бұрын-соңды көз көріп, құлақ естімеген толағай табыстарға жеткенін бүгінде әлем мойындады. Әрине, іркілістер де болмай қалған жоқ.

Тәуелсіздік тарихын ғылыми ой-санамен қорыту қажеттігін қалың жұртшылық көптен бері айтып жүрген еді. Құрылғанына көп бола қоймаған Мемлекет тарихы инсти ту ты ның ғалымдары Б.Аяған, Х.Әбжанов, Д.Махат даярлаған “Қазіргі Қазақстан та рихы” оқулығы жақында жарық көріп, көп тің күткен үдесінен шықты. Оқулықты қолға ала отырып, ондағы бірнеше ұтымды тұс тарды байқадық.

Біріншіден, Қазақстан тарихының бар лық дәуірлерінің қамтылғаны. Алғашқы адам баласының қазақ жерінде пайда бол ға нынан тәуелсіз еліміздің 2010 жылы ЕҚЫҰ төрағалығына кіріскенге дейінгі ара лығындағы іргелі оқиғалар мен үдерістер, кү рес пен жеңіс, тапқанымыз бен жоғалт қа нымыз мол деректік негізде баяндалыпты.

Екіншіден, оқулық мазмұнының және көлемінің негізгі денін азаттық тарихы алып жатыр. Азаттықтың бастау бұлағы тереңде жатқанын жақсы ұғынған автор лар горбачевтік “қайта құру” науқанына айрықша мән беріпті. Шынтуайтына келгенде, халық тың азаттықты аңсаған әлденеше ға сырлық арманы мен арпа лысының діттеген мақсатқа жетер шағы қайта құруға дөп келгені рас. Демек, қайта құру жылдарын тәуелсіздіктің қарсаңы ретінде айшықтау қай тұрғыдан қарасақ та күрмеуі күрделі мәселенің болмыс-бітімін дәл көрсетеді.

Азаттық тұсына арналған әр тараудың негізгі ой-түйіндеріне тоқталсақ, олар мынадай: саяси-мемлекеттік даму дың басты қорытындысы қазақстандық мем лекеттіліктің қалыптасуымен көмкері луін де; нарықтық қатынастарға көшудің бас ты тағылымы-экономиканың қазақ стандық үлгісінің дүниеге келуінде; әлеуметтік-мәдени үдерістердің түпкі көздегені – адамдардың әл-ауқатын көтеру мен жасампаздық қа білетін ашуға септес ке нін де; сыртқы саясат пен саяси бастамалардың мақ сат-мүддесі ұлттық қауіп сіз дік пен елдің тұтастығын қам тамасыз етуге қызмет етіп тұр.

Қазақстан Республи ка сының Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевтың тарихи миссиясын дәйектеуге ар нал ған тараудың арқалап тұрған жүгі ерекше. Тәуелсіз Қазақ еліндегі іргелі өзгерістердің қайсы сында болмасын Президенттің қайталанбас қолтаңбасы бар. Оқулық авторлары осылардың ішінен жаңа елорда – Астананы қалыптастырудағы, мемлекеттік-стра те гия лық басымдықтарды айқындаудағы Н.Ә. Назарбаевтың көрегендігін, кемеңгерлігін, мақсатқа жету жолындағы табандылығын үлкен жауапкершілікпен әрі біліктілікпен ашқан екен.

Тарих – табиғи-ырғақты жүріп жатқан үдеріс ғана емес. Ол нақты уақыт пен кеңіс тіктегі нақты адамдар мен тұлғалардың іс-әрекеті, ұмтылысы, қуанышы мен күйініші. Сөз қылып отырған оқулықта тәуелсіздік тағдыры мен тағылымындағы адам фак торына методологиялық мән берілгенін атап өткен жөн. Конституция қабылдау және конституциялық реформалар, жоспарлы экономикадан нарыққа көшу, мәдени-рухани жаңғыру, халықаралық қатынастар мен сыртқы саясатта лайықты орын табу – бәрі адам қызметі арқылы баяндалған. Бұл – жаңа буын оқулықтың, біздің ойымызша, ең бір ұтымды ерекшелігі.

Оқулық жоғары оқу орындарының тарихшы емес мамандықтарында (бакала вриат) оқитын студенттеріне арналған. Қо сым шасы ретінде “Хрестоматия”, типтік оқу бағдарламасы даярланды. Ендеше, тәуелсіз Қазақстан тарихын жоғары оқу орын да рын да дербес пән ретінде оқытуға негіз қаланды де ген сөз. Білім және ғылым министрлігі осы мәселені шеше алса, нұр үстіне нұр болар еді.

Зиябек ҚАБЫЛДИНОВ, тарих ғылымдарының докторы, профессор.

http://www.egemen.kz/?p=12177

http://nurastana.kz/?p=6915#more-6915

«РИА Новости» ТМД елдері жас журналистеріне арналған халықаралық жазғы мектеп биыл өзінің 5 жылдығын атап өту үшін Беларусь елінде Әзірбайжан, Армения, Қазақстан, Молдова, Украина және Ресей елдерінен келген жас тілшілерді қабылдады. Мұнда әр елден жиналған жастар бір-бірімен достық қарым-қатынас орнатып қоймай, БАҚ-тағы жаңа технологиялармен танысты.

Гуманитарлық ынтымақтастық мемлекетаралық қоры, Ресейдің «РИА Новости» халықаралық ақпарат агенттігі, Беларусьтың ЕсооМ сараптама орталығы ұйымдастырып отырған шараға жас журналистердің кәсіби білім-біліктілігін арттыру мақсатында танымал тележүргізушілер, саясаткерлер мен газет тілшілері келіп, өз тәжірибелерімен бөлісті. Ал оған Қазақстаннан Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті ректоры Бақытжан Әбдірайым мен Журналистика және саясаттану факультетінің деканы Намазалы Омашевтың қолдауымен, аға оқытушы Гүлжазира Ертасованың жетекшілігімен 13 студент қатысты.

21 маусым, 2010 жыл. ТМД елдері жас журналистеріне арналған Халықаралық жазғы мектептің ашылу салтанатымен басталды. Келген қонақтар Беларусь Мемлекеттік университеті Журналистика институтының оқу базасымен, телерадио-фотостудияларымен, кітапхана қорымен танысты. Одан соң баспасөз мәслихаты өтті. Оған Беларусь Ақпарат министрінің орынбасары А.Слободчук, Гуманитарлық ынтымақтастық мемлекетаралық қоры атқарушы директорының орынбасары П.Гладков, «РИА Новости» АА ТМД және Балтық елдері редакциясының жетекшісі А. Касаев, Кавказ институтының директоры А.Искандарян (Армения), «РИА Новости» ТМД және Балтық елдері редакциясының жауапты редакторы В.Паника, бөлім бастығы О.Серова, Украинадағы жетекшісі З.Виноградов, Гуманитарлық ынтымақтастық мемлекетаралық қор кеңесшісі И.Прудникова сынды белгілі тұлғалар қатысты. Түс қайта ТМД елдерінен жиналған студенттердің өз елін, өзінің жоғары оқу орындарын таныстыру бағдарламасы өтізілді. Л.Гумилев атындағы ЕҰУ-дың жас журналистері еліміздің рәміздері туралы, бас қаламыз Астана және ерке Есілдің оң жағалауынан орын тепкен ЕҰУ, ондағы дәріс беретін білікті ұстаздары жайлы мақтанышпен жеткізіп, дайындаған слайд-шоуларын көрсетті. Таныстыру бағдарламасының қызықты өткені соншалық, жиналғандар Қазақстан туралы, ұлттық үрдістер мен дәстүр, тарихымыз туралы түрлі сұрақтар қойды. Кездесу соңы әсем ән, көңілді күймен көмкерілді.

22 маусым, 2010 жыл. Бұл күн «Сталин сызығы» кешенінде «1941жылы 22 маусымда неміс басқыншылары Кеңес Одағына басып кірді» атты мемориалдық акциясымен басталды. Студенттер сұрапыл соғыста елін жаудан азат еткен батырлардың ерліктеріне қанығып, майданда пайдаланған техникаларды көзбен көрді. Одан соң студенттер Ықпалды саясат қорының Бас директоры К.Танаев, WORLD PRESS PHOTO халықаралық конкурсы «Алтын көз» сыйлығының иегері, фотожурналист Б.Кауфман, белгілі тележурналист Л.Млечин, ММУ-дің Тарих факультеті деканының орынбасары, ММУ-дің Ақпараттық-сараптама орталығының Бас директоры А.Власов, тележурналист, «Russia Today» телеарнасындағы «Sportlight» бағдарламасының жетекшісі А.Гурновтардың шеберлік сыныптарына қатысты. Жас тілшілер мен саясаткерлер кәсіби журналистердің тәжірибесіне қанығып, өз пікірлерімен бөлісті. Кеш соңы «Юность» спорттық сауықтыру кешенінде «Жастар және денсаулық» мәдени бағдарламасы аясында бассейндегі жарыспен аяқталды.

23 маусым, 2010 жыл. Жас журналистер мен саясаткерлер АҚШ әлемдік қауіпсіздігінің Ресей және азиялық бағдарламасы институтының директоры, профессор Н.Злобин мен Кавказ институтының директоры А.Искандарянның (Армения) дәрісін тыңдаған соң, «РИА Новости» ақпарат агенттігі дайындаған тележүргізуші Л.Москвитинаның «Мультимедиялық БАҚ-тағы видео» деген тақырыптағы шеберлік сыныбына қатысты. Үзілістен кейінгі шара PR және қоғаммен байланыс кафедрасының меңгерушісі В.Соловей мен А.Шуберовтің әскери журналистиканың ерекшелігі туралы оқыған дәрісімен өрбіді. Әскери журналистиканың өзіндік қыр-сырымен танысқан студенттерге бұл дәріс айрықша әсер еткендей болды. Себебі шеберлік сабағының соңы студенттер арасында қызу пікірталас туғызды.

24 маусым, 2010 жыл. Таңертеңгілік астан соң, танымал фотожурналист Б.Кауфман, РФ Қоғамдық палатасының мүшесі, тележурналист М.Шевченко, постиндустриалды қоғамдық зерттеу орталығының ғылыми жетекшісі В.Иноземцевтің дәрісі өткізілді. Түскі үзілістен кейін АИРО ХХІ Ресей қоғамдық зерттеушілер Ассоциациясының президенті Г.Бордюговтың «Посткеңестік кеңістіктегі майдан іздері» атты мультимедиялық үлгідегі материалы көрсетілді. Студенттер бұл шеберлік сабағынан да көңілдеріне көп нәрсені түйіп қайтты.

25 маусым, 2010 жыл. Жазғы мектеп шарасының соңғы күні. Студенттер әдеттегідей «Қоғамдық байланыстың даму компаниясы» ЖАҚ директорлар кеңесінің төрағасы, журналист В.Дымарскийдің саяси шолу жөніндегі шеберлік сыныбына қатысты. Одан соң ұйымдастырушылар жиналған жас журналистерді Минск қаласының сәулетті жерлерін аралатып, Terraski атты агротуристік кешенін тамашалатты.

Биылғы өткен жазғы мектепте болашақ журналистерге фоторепортаж, газет, бейнеролик дайындау тапсырмасы берілген болатын. Кездесудің соңғы күні әр елден жиналған студенттер қазылар алқасына өздері дайындаған фоторепортаждар мен бейнероликтерін ұсынды. Жеті елден келген жастардың әрқайсысы өз еңбегіне бар күшін салыпты. Оны Беларусь Ақпарат министрінің орынбасары А.Слободчук те атап айтты.

– ТМД елдерінен келген барлық қатысушы жас журналистердің түрлі жанрдағы түсірілімдері кәсіби деңгейде, өте сәтті дайындалған. Мен бәріне «5» деген баға қойдым, – деп ағынан жарылып, жылы лебізін жеткізді.

ТМД елдері жас журналистеріне арналған V Халықаралық жазғы мектебіне қатысып, соның нәтижесінде сапалы фото-бейне түсірілімдер мен газет дайындағандары үшін ұйымдастырушылар студенттерге арнайы дипломдар табыс етті.

Кеш соңында сөз алған Л.Гумилев атындағы ЕҰУ журналистика және саясаттану факультетінің аға оқытушысы Г.Ертасова шараны ұйымдастырушылар мен ТМД елдерінен келген қонақтарға Қазақстанның ұлттық нақыштағы ескерткіш-сыйлықтарын ұсынып, жас журналис-терге алғысын жеткізді.

Жайна Қазымбет, Астана-Мәскеу-Минск

http://nurastana.kz/?p=6926#more-6926

ТАРИХЫН ЕРЕКШЕ ҰЛЫҚТАЙТЫН ҰЛТ

10.06.2010

Жуырда Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде сириялық белгілі жазушы-журналист, зерттеуші Исмаил Марва қонақта болды. Шетелдік қаламгердің осы оқу ордасына жасаған сапары, алған әсері туралы мақаласы Сирияның «әл-Уатан» тәуелсіз саяси газетінде жарияланды. Қазақ елі туралы араб оқырмандарына ұсынылған осы мақаланы қазақша сөйлетуді жөн көрдік.

Ұлыларымен танымал шаһар

Студент кезімізде Дамаскідегі Сұлтан Бейбарыс атындағы жалғыз кітапханада сабаққа дайындалып, әр түрлі ғылыми еңбектер мен әдеби шығармаларды оқитынбыз. Кітапхананың бірнеше залы мен бөлімдері бар. Ол кезде бұл кітапхананың тарихы тереңде екендігінен хабарсыз едім. Сұлтан Бейбарыс – қазіргі күні қарапайым адамдар мен тарихшылар арасында екіұдай пікір тудырып жүрген ірі тарихи тұлға. Бірақ оның араб тарихындағы орны орасан зор екендігіне ешкім шек келтірмейді.

«Екінші ұстаз» аталып кеткен әл-Фарабиді оқығанда оның өз халқы үшін аянбай еңбек еткен араб ғалымы екендігіне еш күмәнім болмаған. Бірақ уақыт өте келе әл-Фарабидің туған жері – Фараб қаласы екендігін, жүрек қалауымен таңдап алған араб тілі мен мәдениетіне шын ықыласымен қызмет ету үшін осы жерді мекен еткенін білдік. Араб мәдениеті де ғұламаны жатсынбаған.

Сұлтан Бейбарыс бейнесі

Араб мәдениетіне тән қасиет – «бөтенді» өзіне сіңіре отырып, «өзгеге» құрмет көрсету. Біздің мәдениет осы арқылы ғасырлар бойы толығып, байып отырған. Қазіргі күні Сұлтан Бейбарыстың жүріп өткен жолына үңіліп, оған деген үлкен құрмет сезіммен басымызды иеміз. Бейбарыстың біздің мәдениетіміздегі орны түп негізі арабтан шыққан қаһарман ұлдар – Антара мен әл-Хилялиден еш кем емес. Сатып алынған құлдан қолбасшы дәрежесіне дейін көтерілген Сұлтан Бейбарыс төл мәдениетінің сақшысы миссиясын атқарды. Әмірші туралы өмірдеректе (сира) оның тұлғасына деген зор құрмет басым. Сириялық драматургтер жаңа қойылым үшін кейіпкер іздегенде бірден Сұлтан Бейбарыс образын таңдап алғаны тегін емес. Сұлтан Бейбарыс – біздің ежелгі мәдениетімізге зор еңбек сіңірген тұлға.

Қазақстандағы Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде дәріс оқу барысында Сұлтан Бейбарыс есімі барлығына бірдей таныс екендігінің куәсі болдым. Қазақтар оны өзінің бабасы, бауырлас араб мәдениетімен етене жақын, ежелгі мәдениет символы ретінде қадір тұтады.

Әл-Фараби – «Екінші ұстаз»

Философия мен музыканы оқу барысында Аристотельден кейінгі «Екінші ұстаз» – әл-Фараби еңбектерімен танысқанбыз. Әл-Фараби – тіл, әдебиет, музыка, философия ғылымдары туралы құнды еңбектердің авторы. Меніңше, біздің тарихымызда шығармаларының құндылығы мен тереңдігі жағынан әл-Фарабиге жететін ғұлама ғалым жоқ. ҚР Президенті Н.Назарбаевтың Дамаскідегі «әл-Баб ас-Сағырдағы» әл-Фараби кесенесінде болған кезде әл-Фараби атындағы мәдени орталық салу жөнінде шешім қабылдауы тегін емес. Бұл – қазақ халқының ұлы ғұлама бабасына деген зор құрметі мен шексіз сүйіспеншілігін айғақтайтын жарқын мысал. Фараб қаласында туған ғалым өмірінің соңына дейін Дамаскіде тұрып, сонда өмірден өткен. Оның еңбектері, трактаттары, ғылымды жүйелеуі өзі қалап алған, жақсы көрген діннің тілінде, яғни, арабша жарық көрген.

Қазақстанға жасаған сапарымда мені таңғалдырғаны – әл-Фараби тарихы ерекше ыждаһаттылықпен зерттеліп, жинақталған. Фараб – бөтен ел жаулаушыларының кесірінен күл-талқаны шығып, орнына басқа қала тұрғызылған мекен. Бірақ Фараб қаласының орны мен ол туралы естеліктер мәңгілік тарих беттеріне қашалып жазылған.

Өткеніне құрметпен қарайды

Еуразия ұлттық университетінде «Журналистика» мамандығы бойынша білім алатын студенттерге дәріс оқығанымда, студенттер қойған сұрақтардың көпшілігі Сұлтан Бейбарыс кітапханасы мен әл-Фараби кесенесінің қалпына келтірілуі мен ондағы жаңадан салынатын мәдени орталық төңірегінде өрбіді. Кейбір студенттер бұл жұмыстардың кешіктірілу себептерін білуге ынтықты. Мен бұл мәселе турасында нақты жауап бере алмағандықтан, оған қатысты тек өзіндік ой-қисындарымды айтумен шектелдім.

Ұрпақтарының ата-бабалар рухын осыншалықты ұлықтап, қамқорлық танытуы шынымен де керемет. Университет ректоры Б.Ж.Әбдірайым, проректорлар, декандардың, оқытушылардың қатысуымен өткен ресми кездесу барысында қазақтардың ата-бабаларының жүріп өткен жолына деген зор қызығушылығы мен сүйіспеншілігі аңғарылып тұрды. Сұлтан Бейбарыс есімін аузыма алғаным сол-ақ еді, зал толы жұрт ду қол шапалақтап, арқаланып кетті. Бұл көрініс өз Отанынан тыс жерде өмір сүріп, басқа ел тарихына қызмет еткен ата-бабаларының ерлігін мақтан ететін ұлтқа деген менің құрметімді одан сайын арттырды. Ұрпақтары үшін олардың қазақ топырағынан шыққандығы қымбат. Өмірден өткен ата-бабалары мен ежелгі тарихына ерекше құрметпен қарайтын қазақтардан үйренер тұсымыз мол. Университеттің бас ғимаратында орналасқан Жазу тарихы музейі қазақ халқының қилы кезең тарихынан сыр шертеді.

Ұлттық университеттің үлгісі

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Жазу тарихы музейінде әртүрлі таңбалар мен деректер, суреттер мен экспонаттар қойылған. Олардың ішінде араб жазуының да көптеген үлгілері кездеседі. Қытайға қатысты тарихи құжаттар, кеңестік кезеңді бейнелейтін деректер де осында. Университет ғимараты әр түрлі тарихи кезеңдердегі белгілі тұлғалар есімі жазылған суреттер мен мүсіндерге толы.

Бізді университетпен таныстырған ғалым Самал Төлеубаевадан «мұның сыры неде, астарында нендей даналық жатыр?» деп сұрағанымызда: «Мұның бәрі біздің тарихымыз. Біз өз тарихымыздың әр сәтін өзіміз үшін және болашақ ұрпағымыз үшін ерекше ыждаһаттылықпен сақтап қалуға тырысамыз. Бұл еркін әрі қуатты ел Қазақстанның басты мұраты», деп жауап берді. Көп жылдық тәжірибемде тарихының кейбір кезеңдері айтуға тұрмаса да, оны сол қалпында қабылдап, құрмет тұтатын ұлтты бірінші рет кездестірдім. Қазақтар «Біздің қазіргі қол жеткізген жетістіктеріміз – осы тарихымыздың арқасы. Тарих жағымды я жағымсыз, оң не теріс болсын – сонысымен қымбат» деген ұстаныммен өмір сүреді.

Қазақстанға жасаған бұл сапарымнан үлкен ұлағат алып қайттым. Мұндағы қолға алынған ғылыми-зерттеу жұмыстарының ауқымдылығын өз көзіммен көрдім. Оның ішінде өзім болған ұлттық университеттің осы салада атқарып жатқан еңбегі ұшан-теңіз.

Қос елді тоғыстырған тұлғалар

Әдебиеттегі өзара ықпалдастық мәселесі бойынша филология факультетінде дәріс оқығанымда, студенттердің «Мың бір түн», «Калилла мен Димна» шығармаларымен жақсы таныс екендігі қуантты. Осы ортақ білімнің арқасында біз бірден түсінісіп, араласып-құраласып кеттік. Бұл жерде университет ұстаздарының өлшеусіз еңбектерін айтпай кетуге болмас. Әл-Фараби туралы сөз қозғағанымда, студенттер оның «Екінші ұстаз» атанғандығын, философия, поэзия, музыка тақырыбында жазған шығармаларын оқығандықтарын айтты. Қазақ топырағынан шығып, Дамаскідегі «әл-Баб ас-Сағыр» қорымында жерленген ғұлама ғалымға деген осыншама құрмет тамсандырғанын жасырмаймын.

Университеттің мәдениет саласындағы даму деңгейін көргендегі таңданыс сезімдерімді күн сайын қағазға түсіріп отырсам да, одан алған әсерімді сөзбен айтып жеткізе алар емеспін. Мен араб профессорлары мен мәдениет қайраткерлерін қазақтардың біздің мәдениетіміз бен өнерімізді, көп жылдық тарихи байланыстарымызды қаншалықты жоғары бағалап, құрметтейтіндіктерін өз көздерімен көру үшін осы университетке ат басын бұруға кеңес берер едім. Бізді олармен байланыс-тыратын төте жол – әл-Фараби кесенесі мен Сұлтан Бейбарыс кітапханасы.

www.nurastana.kz

"Inside" журналы, ақпан 2010