Дайджесттер

Тамыз айына арналған дайджест

Шілде айына арналған дайджест


03.10.2013

Зиябек Қабылдинов, тарих ғылымының докторы, профессор:”Өмірді қайта бастасам, бәрібір тарихшы болар едім”

– Зиябек аға, Мемлекеттік хатшы Марат Тәжин жақында тарихты зерделеуге арналған ауқымды жиын өткізді. Сіздің ойыңызша, бұл мәселе неге дәл осы уақытта көтерілді? Бұрын неге бұған мән бермей келдік? – Сіз өте орынды сұрақ қойдыңыз. Себебі, Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жүргізген салиқалы саясатының арқасында біз 22 жылда көптеген әлеуметтік-экономикалық жетістіктерге жеттік. Соңғы жылдары әлемде, Орталық Азияда және біздің мемлекетімізде бірқатар өзгерістер болды. Елбасы өзінің халыққа Жолдауында «Қазақстан – 2050» стратегиясын белгілеп, бүкіл қазақстандықтардың алдында жаңа міндеттер қойды. Осыған орай, біз әлемнің ең дамыған 30 елінің қатарына қосылуды көздеп отырмыз. Қазіргі жаһандық қауіпсіздік мәселелері де алаңдатпай қоймайды. Әлемдік ықпалы бар алпауыт елдермен дұрыс саясат жүргізе білуіміз керек. Бүгінде бәріміздің де патриот болғанымыз абзал. Патриот болу үшін сол патриоттарды қалыптастыратын идеология қажет. Ал енді ешқашан тарихсыз идеология жасалмайды. Идеология­ны берік орнықтыру үшін де тарих ғылымына сүйенеміз. Неге? Біріншіден, тарих өткеннің артықшылықтары мен кемшіліктерін тайға таңба басқандай етіп айтып береді. Екіншіден, тарих өткенді еске сала отырып, бүгінгі күн­нің бағдарын белгілеуге көмектеседі. Үшіншіден, тарих ғылымы біздің бола­­шақтағы дамуымыздың бағытын айқындап көрсетеді. Сондықтан Мем­ле­кеттік хатшы дер кезінде мәселе көтерді. Қазіргі таңда тарихымызға жаңа тұрғыдан қарап, өз-өзімізге рух беру аса маңызды екені белгілі болып отыр. Тағы бір айтарым, бұл бастама нау­қандық болып қалмаса екен деймін. Осы үрдістің тоқтамағаны жөн. Қалай болғанда да, тарихтың аты – тарих. Гуманитарлық ғылымдардың бірқатары осы тарихтың бауырынан шыққан. Бұл қадамды тарихымызды түгендеу арқылы санамызды жаңғыртудың жолы деп бағалаған дұрыс. Мұның игілігін кейін бәріміз көретін боламыз.
– Мемлекеттік хатшының тапсырмасынан кейін тарихшылар да, тарихшы еместер де жаппай тарих туралы мақалалар жаза бастады. Мамандығы жағынан тарихқа үш қайнаса сорпасы қосылмайтын кісі­лердің жазғанына көңіліңіз тола ма?
– Негізі, бүкіл ел болып, қоғам болып тарихқа қызығушылық таныту – кемшілік те, қателік те емес. Қайта оған көбірек атсалысқан оңды болады. Оларға біз тыйым салмаймыз. Екін­шіден, кей кезде нақ осы тарихшы емес­тер қызықты жаңалықтар ашуы әб­ден мүмкін. Олар тіпті тарихшыларды ба­ғыттап жүруі де ғажап емес. Себебі, Марат Тәжин өзінің баяндамасында пәнаралық байланыс мәселесін қозғады. Ортақ істі жүргізу барысында жаңа әдістемелерді қолдану қажет. Кейде басқа пәндерге де жүгінуге тура келеді. Сондықтан басқа саланың мамандарын көптеп араластыру керек. Зерттесін, пікір айтсын, мақала жазсын… Математик те, биолог та, философ та, химик те – бәрі де қолынан келсе, атсалыса берсін…
– Химик дейсіз бе? Оның тарихқа қандай қатысы болуы мүмкін?
– Қазір соған келе жатырмын ғой. Олардың бәрінің де көмегі керек. Мен сізге мынадай мысал келтірейін. Виктор Зайберт деген тарихшы Қызылжардағы Ботай мәдениетінің құндылықтарын зерттеу мақсатымен сондағы қорған­дарды қазды. Сол кезде ол бір ыдыстың сынығын тауып алады. Оған бір кезде не құйылған болуы мүмкін? Су ма, әлде сүт пе? Соны зерттеу үшін әлгі бұйымды Ұлыбританияның зертханаларына жібереді. Химия ғылымының әдістерімен зерттеу жүргізілгенде осы ыдыстың ішінен кәдімгі қымыздың ферменттері табылады. Содан кейін біздің ғалымдар жаңалық ашады. Егер бұл ыдыс 5000 жыл бұрын жасалса, оған қымыз құйылса, ол заманда жылқы малы қолға үйретіліп, байлап ұсталды деген сөз. Егер де солай болса, біздің жартылай көшпенді өркениетімізге бұрын 3000 жыл болды деп келсек, енді оны 5000 жылға дейін созамыз. Міне, көрдіңіз бе, бұл – химия ғылымының тарих ғылымына көмектескенінің дәлелі. Сондықтан да қолынан жазу келсе, кім болса да, тарих мәселесін жаза берсін. Ал, бірақ, мектепке, жоғары оқу орнына арналған оқулықтарды кәсіби тарихшы мамандар ғана жазуы керек. Әйтпесе, обал болады.
– Оқулық демекші, аталған жиыннан соң тарих оқулықтарын сапалы етіп қайта әзірлеу жөнінде тапсырма берілді ғой. Сіз өзіңіз де мектептерге, оқу орындарына арналған бірнеше оқулықтың авторысыз. Осы оқулықтарды әзірлегенде қандай принциптерді басшылыққа аласыз?
– Мен 8-сыныпқа арналған «Қа­зақстан тарихы» кітабының авторымын. Оны жайдан-жай жазған жоқпын. Жазатын ойым да болған жоқ еді. Оны бұрын менің ұстазым, белгілі тарихшы-ғалым Жанұзақ Қасымбаев жазған-ды. Ол кісі қайтыс болған соң маған өтініш жасалды. Проректорлық қызметімді тастап, осы оқулықты жаздым. Жалпы, менің кітабыма оң баға берілді. Жетіспейтін жерлері де бар. Мәселен, даталарды реттеу жайы. Ол енді үлкен проблема. Онымен Мемлекеттік тарих институты арнайы айналысып жатыр. Бұл мәселе түбінде шешіледі. Әзірге таласты нәрселер бар. Мен Абылай хан 1711 жылы дүниеге келді деп жүрмін. Ал, менімен бір кабинетте отыратын филология ғылымының докторы, профессор, абылайтанушы Алмас Әбсадықов 1713 жылы туды дейді. Ондай болмау үшін зерттеу жұмыстарын жүргізіп, даталарды нақтылап алу керек. Амандық болса, соған келеміз. Сондықтан оқулықтарды жазғанда көп қиыншылықтар болады. Ал оқулық жазғанда ұстанатын принциптерім мынадай. Жеңіл тілмен жазылуы керек. Оқушының жас ерекшелігіне байланысты ұғымдарды қолданған жөн. Сөйлемдер ұзақ болмағаны дұрыс. Даталар аздау болғаны абзал. Түсінікті болуы қажет. Оқулықты жазғанда оған патриоттық рух сіңіру керек. Мәселен, менің өзімнің оқулығымда мынадай деталь бар. Кенесары хан туралы айтылатын тұсты ерекше құлшыныспен жаздым. Орыс офицерлерінің Хан Кенені құрметтейтін сөздерін мы­салға келтірдім. Мысалы, орыстың зерт­теушісі, ханға жан-дүниесімен қар­сы болған Мейер оған «шектен тыс батыл» деп таңғалады! Кенесарымен соғысқан жауының өзі оған жоғары баға беріп отыр. Әрине, мұндай деректер патриоттық рухты оятады.
– Мемлекеттік хатшының тап­сы­руы­мен сіздің университет «Мәң­гілік ел» тарихи-танымдық журналын шығара бастады. Сіз тарихшы ре­тінде бұған атсалыстыңыз ба?
– Бұл жұмысқа университет ректоры, танымал тарихшы ғалым Ерлан Сы­дықов басшылық етті. Әрине, та­рих­шы болған соң бәріміз де атса­лыс­тық. Жақында ғана журналдың тұсаукесер рәсімі өтті. Ондағы мақа­лалардың тілі тым ғылыми болма­ғанын дұрыс көрдік. Егер­де ғы­лыми қасаң тілмен жазып, оның аяқ жағын сілтемемен толтырсақ, қа­ра­­пайым халық қызығушылық біл­дір­­мейді. Ал «Мәңгі елдің» басты мақсаты – біздің елдің тарихын терең зерттеп-зерделеп, көпшіліктің арасында қызығушылық тудыру. Тари­хымыздың жетістіктерін бүкіл әлемге паш ету. Журнал үш тілде жарық көреді. Оған қоса электрондық нұсқасы да болмақ. Алғашқы нөмірде қызықты материалдар бар. Олар ежелгі түрік дәуірінен бастап бүгінгі күнге дейінгі уақытты қамтиды. Басылымға Италия, Ресей, Украина елдерінің өкіл­дері де өз мақалаларын ұсынды. Осындай ауқымды жұмыс атқарылып жатыр.
– Қазақстанның жаңа тарихы дегенді қалай түсінесіз? Ол бұ­рын­­ғы тарихтан несімен, қалай ерек­шеленеді?
– Жалпы, соңғы елу жылдағы уа­­қиғаны көбінесе саясаттанушылар,
халықаралық қатынас мамандары зерттейді. Әдетте, тарихшы­лар бергі тарихты аса зерттей қой­майды. Себебі, үдеріс әлі біткен жоқ, оқиғаның барысы өзгеріп кетуі мүмкін. Бірақ Қа­зақстанның жағдайы ол өлшемге ке­ліңкіремейді. Біздің даму ерекшелігіміз басқаша. Жиырма жылдан астам уақыт ішінде ішкі саясатта да, сыртқы сая­сатта да ірі жетістіктерге жеттік. Алға аса ауқымды өршіл мақсаттар қойып отырмыз. Мемлекетіміздің осы кезеңдегі жетістіктеріне кейбір елдер жүз жылда әрең жетеді. Сондықтан бұған тарихи тұрғыдан талдау жасау керек. Сол себепті қазіргі заман тарихын жан-жақты зерттеу керек. Астанадағы Мемлекет тарихы институтының директоры, белгілі тарихшы, профессор Бүркіт Аяған мырзаның басқаруымен қыруар жұмыстар жүргізілуде. Еліміздің соңғы 20-30 жылдық тарихы зерттеліп, соның нәтижесі қоғамға таныстырылып отыр. Тағы да қайталап айтамын, біздің еліміздің өзге елдерге қарағанда жағдайы, жолы басқа. Оның сыртында көптеген ерекшеліктеріміз бар. Біз алдымызға ұлы мақсаттар мен мұраттар қойдық.
– Сонымен сіз кейбір тарих­шы­лардың «Елу жылдан бергі тарих – тарих емес» дейтін қағида­сына қосылмайсыз ғой?..
– Біздің ахуалымыз бөлек дедім ғой жаңа. Әлемде болып жатқан уақиғалар біздің елдің жағдайында жоғары жылдамдықпен өрістеп отыр. Бұл – біздің басымыздағы бағымыз. 50 жылда жасалатын нәрсені 22 жылда жасай алдық. Соған орай бүкіл әлемге танылдық. Сол себепті жаңа тарих – біз үшін іргелі тарих, тағылымды тарих.
– Оқу орындарының қазіргі тарихшы мамандар даярлау тәжі­рибесіне көңіліңіз тола ма?
– Негізі, көңілім толмайды. Мысалы, ғылыми бағыттағы тарихшылар даярлайтын бакалавриатқа биыл жетпіс-ақ орын берілді. Қазақстанда мыңдаған мектептер, мұражайлар, мұрағаттар, зерттеу институттары, жүздеген жоғары оқу орындары бар. Оларды қалайша маманмен қамтамасыз етеміз? Менің тағы бір келіспейтін тұсым, біздің тарихшыларға оқулық жетіспейді. Біз оқу үдерісінің ішінде жүрген соң білеміз, бұл мәселе әлі шешілген жоқ. Әсіресе, қазақ топтары оқулықтан тапшылық көріп отыр. Жақсы оқулық мәселесі мемлекет қауіпсіздігімен тікелей байланысты. Біз қазір мемлекеттік тілдің деңгейін көтереміз дейміз. Қазақ топ­тарындағы студенттер санын көбейтіп жатырмыз. Ал оқулық болмаса, оларды қалай оқытамыз? Менің білуімше, кей­бір сарапшылар жаратылыстану
бағы­тындағы математика, химия, фи­зика, биология мамандықтарын оқулық­тармен қамтамасыз ету 5-7 пайыздан аспайды дейді. Орыс топтарында жағдай дұрыстау шығар, себебі, олар Кеңес үкіметінен қалған, орыс тілінде жазылған оқулықтарды пайдаланады. Ал біздің қазақ топтарындағы жағдай ауырлау болып тұр. Оның үстіне, Болон жүйесіне кірген соң, біздің лекциямыз да, практикалық сабақтарымыз да қысқарды. Оларға үй тапсырмасын көбірек береміз. Бірақ оқулық болмаса, олар нені оқиды? Сондықтан жоғары оқу орындарында қазақ тілді мамандар дұрыс оқытылып жатқан жоқ деп ойлаймын. Оқулықпен қамтамасыз етілмеген жерден жақсы маман шығады дегенге сенбеймін. Бұл мәселені Білім және ғылым министрлігі шындап қолға алуы керек.
– Тарих мәселесін талқылаған жиыннан кейін тарихшы-ғалымдар әлемнің іргелі мемлекеттеріне аттанып, құнды материалдар алып келіп жатыр. Р.Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының қыз­меткерлері Қытайдан олжалы оралды. Енді бұл деректерді кәдеге асыру жағы қалай болмақ?
– Біріншіден, бұл белгілі бір акция ғана болып қалмауы керек. Біз осы жұмысты ең соңғы материалды елге жеткізгенше тоқтатпағанымыз жөн. Қытай, Үндістан, Түркия, Ресей, Иран мемлекеттерінен, Араб елдерінен мәлімет іздеуге болады. Еуропа елдері мен АҚШ-ты да ұмытпаған абзал. Бұған Үкімет қыруар қаржы жұмсап отыр. Екіншіден, сол материалдарды қайда орналастыратынымызды анықтап алуымыз керек. Өте сирек дүниелер әр жерде сақтаулы. Мәселен, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба қоры, Ұлттық мұрағат, Ұлттық кітапхана, Орталық ғылыми кітапхана, Еуразия ұлттық университетінің Отырар кітапханасы сирек кітаптар мен қолжазбаларды сақтауға бейімделген. Табылған деректер мен мәліметтер соларға тапсырылса жақсы ғой, әрине. Бірақ қазіргі әкелінген дүниелердің жиналып-сақталуында шашыраңқылық бар. Ертең олардың қолды болмауын, бүлініп кетпеуін осы бастан ой­ластырған жөн. Шетелдерде мұндай рухани құндылықтарды тұтас полиция құрылымы күзетеді. Ол жерге шыбын қондырмайды. Ұрламақ түгілі, ұстап көрудің өзі оңай емес. Осындай мұра сақтайтын арнаулы орталық болса, кейінгі зерттеушілер бәрін бір жерден табар еді.
– Сырт елдерде қалған тарихи жәдігерліктерімізді жинағанымыз дұрыс қой. Бірақ өз жеріміздегі дүниелерді әлі түгелдеп болмаған сияқтымыз. Ел ішіндегі ақсақал­дардың зердесінде де мәліметтер жеткілікті емес пе?
– Мұрағатты да зерттеуіміз керек. Шет елден де әкелгеніміз жөн. Сонымен қатар, ауылдардағы қариялардан білетін мәліметтерін жазып алу керек. Осыдан жүз немесе елу жыл бұрын бір шежіреші ақсақалдан тарихымызға, мәдениетімізге, салт-дәстүрімізге, фольклорымызға байланысты 100 томдық материал жазып алуға болатын еді. Қазір ондай сұңғыла, көкі­рек қазынасы бай кісілер сиреді. Бірақ қол қусырып қарап отыруға тағы болмайды. Бүгін де көп нәрсе жасы ұлғайған аға-апалардың жадында сақ­талған. Көпшілігінің үйлерінде түрлі қолжазбалар мен шежірелер бар. Міне, осының бәрін жинауымыз керек. Сонда көптеген құнды деректерге тап болар едік. Ашаршылық, қуғын-сүргін кезеңдерін де зерттей түскен жөн. Ала жаздай студенттердің көбі сенделіп бос жүреді. Соларды осы мұра жинау жұмыстарына пайдалануға болмас па?! Жиған-тергендерінің бәрін күзде тапсырса, осының негізінде әзірленген кітапқа әлгі студенттердің аты жазылса, қандай ғанибет болар еді. Олардың тарихқа қызығушылығы арта түсері анық. Студенттерге азын-аулақ тиын-
тебен төлесе де артық болмас еді. Археологиялық қазба жұмыстарына оларды араластыра берген жөн. Өз қолыңмен қазып алған көне бұйымға ештеңе жетпейді. Біздің университетте Майдан Құсайынов деген профессор бар. Сол кісі майданда қаза болған боздақтардың дерегін іздеумен айналысады. Жыл сайын 10-15 баланы Ақмолада құрылған 310 немесе 106-дивизиялар соғысқан Ленинградтың немесе Харьковтың түбіне ертіп ала кетеді. Сол сапардан кейін қаншама белгісіз боздақтардың мәліметі айқындалады. Әлгі балалар екі аптадан соң елге нағыз патриот болып оралады. Майдан ағаның осы өнегелі ісінен неге үлгі алмаймыз?.
– Халықаралық «ЭКСПО – 2017» көрмесі Астанада өтеді. Бұған тарихшылар қалай үлес қосады? Тарихи деректерді пайдаланып, туризмді дамытуға бола ма?
– Көрмеге 5 миллионға жуық турист келеді деп отырмыз ғой. Бәрін де бірдеңе етіп орналастырармыз. Оларды жақсылап күтіп алармыз. Бірақ қайда алып барамыз? Не көрсетеміз? Бір «Бәйтерекке» бәрі сыймайды. Бір «Думанға» бәрі сыймайды. Не істеуіміз керек? Менің 2-3 жылдай айтып жүрген бір жақсы идеям бар еді. Елтаңбаның авторы Жандарбек Мәлібеков екеуміз оның макетін де дайындап қойдық. Астана маңында орта ғасырлық Бозоқ деген қыпшақтың бекінісі бар. Сонда Еуразия ұлттық университетінің студенттері мен оқы­тушылары он бес жылдан бері қазба жұмысын жүргізіп келе жатыр. Біз неге сол бекіністі реконструкция жасап, әдемілеп қайта салмаймыз? Соның ішінен талай мұражайлар ашуға болады. Неге тарихи тұлғалардың мүсіндік мұражайын жасақтамаймыз? Неге қазақтың қару-жарақ мұражайын салмаймыз? Неге жас ұрпаққа садақпен ату, найза лақтыру тәсілдерін нақты көрсетпейміз? Егер Бозоқ жаңғырса, тарихымыз керемет насихатталар еді. Туризм дамиды. Астананың бюд­жеті көбейеді. Халықаралық көрме қар­саңында мұндай ұлттық ұстыны бар ұсыныстарды көбірек енгізген жөн.
– Сіз ана бір жылы Омбыдағы мұ­ражайдан Кенесарының мылтығын кездестірдіңіз. Ол жөнінде газеттер жазды. Сол мылтық әлі сонда тұр ма? Бізге жеткізу ойда жоқ па?
– Өлкелік мұражайда Хан Кененің мылтығы әлі тұр. Мен оны фотоға түсіріп алдым. Өзім жазған сегізінші сыныптың «Қазақстан тарихы» оқулығына енгіздім. Сол Хан Кененің мылтығы мұнда қайдан келді? Әр зат, әр бұйым мұражайға жеткізілгенде, оның ілеспе хаты болады. Генерал Колпаковский «Кезінде маған қыр­ғыздар осы мылтықты беріп еді. Мен оны талай жылдар бойы сақтап келдім. Сондықтан бұл мылтықты осы мұражайға табыс етемін» деп 1882 жылы жаңадан ашылған Омбы мұражайына сыйға тартқан көрінеді. Мылтықтың ұзындығы – 1 метр 62 сантиметр. Қолға ұстап көрдік. Кәдімгідей ауыр. Хан Кене мықты болған ғой. Кенесарыны көп зерттеген марқұм Баянбай Құсайынов ағамыз негізі Хан Кенеде үш мылтық болған деді. Соның біреуі Омбыда тұр. Оны елге жеткізген жөн. Сонда біздің офицерлер, курсанттар ант бергенде Хан Кененің мылтығын қолға ұстап немесе жанында тұрып суретке түсер еді. Тарихи тәлім болар еді. Патриоттық рухтары аспандар еді!
– Өлкетану дегеннен шығады, бізге өлкетану оқулығы керек пе? Осы мәселе үнемі айтылады. Сіздің көзқарасыңыз қандай?
– Әрине, өлкетану пәні мектепке керек. 2015 жылы біз он екі жылдық оқу жүйесіне көшеміз. Сонда біз ба­лаларға қандай жаңа пән ұсынамыз? Сондықтан бізге өлкетану пәні қажет. Оқушы өз өлкесінің тарихын жақсы білсе, Қазақстанның тарихына да зор құрметпен қарайды. Ол – аксиома. Ресей билігі тұсында Қазақстанның әр облысында осындай тарихи-өлкетану оқулықтар болды.
– Сіз Еуразия ғылыми-зерттеу орталығының директорысыз. Л.Н.Гумилевтің пассионарлық теориясын жақсы білесіз. Сол өлшеммен қарағанда, біздің қазақ ұлтын қай сатыға қоюға болар еді?
– Әр халық, әр этнос шамамен 1200-1500 жыл өмір сүреді. Сол халықтың пайда болу, ілгерілеу, ең жоғары шыңына жету, сосын құлдырау сатылары болады. Біздің Қазақ мемлекеті XIV-XV ғасырларда қалыптасты десек, пассио­нарлық теория бойынша біз қазір ең биік деңгейге көтеріліп тұрмыз. Менің ойымша, ең мықты пассионарлық тұлға – Елбасы. Елбасының іс-әрекеттерінен көпшілік үлгі алуда. Пассионарлар өздерінің алдына ұлы мақсат қояды. Оны орындайды. Халықты, мемлекетті бұрын болмаған деңгейге жеткізеді. Біз қазір осы кезеңге келіп тұрмыз.
Л.Гумилев өмірден өтер алдында оған Эльза Дильмухамедова деген журналист «Қазақстанды жақын арада не күтіп тұр?» деген сұрақ қойған екен. Сонда Л.Гумилев: «Жақын уақытта Қазақстан қарқынды дамиды. Олардың пассионарлық күші жиналып керемет нәтиже береді» депті.
– Омбыдағы Шоқан Уәлиханов оқыған Кадет корпусының бүгінгі жағдайы қалай? Көршілеріміз Шо­қанды әлі де құрметтей ме?
– Енді мен қазір қалай құрметтейтінін білмеймін. Бірақ, Шоқан Уәлихановқа арналған бұрышы бар екенін білемін. Шоқан атымен аталатын 200-250 метр­дей қысқа көше бар. Ата-бабаларымыз сол жерде қоныстанса да, Қазақстанға қатысты көшелер жоқтың қасы. Болса, 2-3 көше ғана бар шығар. Шоқан Уәлиханов көшесінен басқа, Сәкен Сейфуллин, Казахстанская, Семипалатинская деген көшелер бар-ау деймін. Ал, енді Астананы қараңыз. Ешкімге таршылық көрсетіп жатқанымыз жоқ. Өзгелерге көше беруге келгенде алдымызға жан салмаймыз.
– Сіздің ұстазыңыз Жанұзақ Қа­сымбаев еліміздегі ең мықты тарих­шылардың бірі болатын. Ол кісіден не үйрендіңіз?
– Шынын айтайын, мен ол кісіні тарихшылардың тарихшысы дер едім. Себебі, ол үнемі мұрағаттардан шықпайтын. Ол кісі жай ғана ғалым ғана емес, мықты ұстаз болды. Ол өзінің ғылыми мектебін қалыптастырды. 3 ғылым докторын, 40-50-дей ғылым кандидатын дайындады. Ол кісі дис­сертациялық кеңестің төрағасы болған кезде бірде-бір диссертация кері қайт­қан емес. Ол кісі қорғауға сапасы төмен диссертацияларды жібермейтін. Мемлекетіміз егемендігін алған соң мектептерге арналған Қазақстан тарихы оқулығын алдымен жазған да сол кісі еді.
Оның үстіне өзі жақсы музыкант болатын. Кезінде П.И.Чайковский атындағы музыкалық училищені бітірген. Өте патриот азамат болды. Ол кісіден мұрағаттарда жұмыс жасау, әдебиеттерді пайдалану тәсілдерін үйрендік. Ол бізді елді сүюге, ұлттық тарихты насихаттауға баулыды.
– Қандай тарихшы әріптес­те­рі­ңізді нағыз ғалым деп санайсыз?
– Әрине, ұстазым Жанұзақ Қасым­бековтің орны бөлек. Сонымен қатар, ғылымға адалдық танытып жүрген
тарихшылар деп Мәмбет Қойгелдиев, Талас Омарбеков, Бүркіт Аяған, Хангелді Әбжанов, Қамбар Атабаев ағаларымды айтар едім. Басқа да мықты тарихшылар жеткілікті…
– Екі тілге жетік ғалымсыз. Келешекте ағылшын тілінде мақала жазу ойыңызда жоқ па?
– Мен мектепте ағылшын тілін жақ­сы білетінмін. Бірақ әскерде екі жыл болғанымда біраз ұмытып қалыппын. Ресейде туып, орыс мектебінде жақсы оқыдым. Кілең орыстардың ара­сында қазақтың тек «беске» оқуы оңай емес қой. Омбы мемлекеттік университетінде оқып жүргенімде ағылшын тілін едәуір меңгердім. Бірде ректорымыз Валерий Тихомиров АҚШ-тан келген делегацияны қабылдаған кезде аудармашы болғаным бар. Сондықтан біраз машықтансам, ағылшын тілінде мақала жаза аламын деп ойлаймын. Әзірге ауыз екі сөйлей аламын, аударамын. Енді соған шындап көңіл бөлейін деп отырмын.
– Егер өмірді қайта бастасаңыз, қайтадан тарихшы болар ма едіңіз? Ал тарихшы болмасаңыз, кім болар едіңіз?
– Мен бала кезімнен спортқа, естелік жазуға, есеп шығаруға құштар болдым. Еңбек етуге бейім тұрдым. 7-8-сыныпта партком хатшысы болғым келді. Оның себебі бар еді. Тың игеру кезінде, колхоз-совхоздар құрылғанда олардың орталықтары көшіп келген европалық нәсілдер деревняларының негізінде белгіленді. Қазақ ауылдарының бәрі бөлімшеге айналды. Ондай мекенде инфрақұрылым да, тұрмыс та нашар болады. Мен егер партком болсам, өзіміздің ауылды совхоздың орталығы етем де, мәдениет үйін, мектеп, монша, спорт залын салып берем деп ойладым. Қазақтардың тұрмысын жарылқаймын деп армандадым. Әуелі партком болып алсам, ертең совхоздың директоры болам, бүкіл ауылға, ағайынға, күллі қазаққа көмектесем деген бала қиялыма сендім. Математиканы өте жақсы көрдім. Алдымен Омбы мем­лекеттік университетінің математика факультетіне түстім. Кейін математика факультетін тастадым да, тарих факультетіне ауыстым. Сөйтіп, тарихты қаладым. Жаман тарихшы болмаған сияқтымын. Өмір қайталанып келсе, мен бәрібір тарихшы болар едім.

Әңгімелескен
Дәулет БАУЫРЖАНҰЛЫ


Источник:  http://www.astana-akshamy.kz/?p=11619

Возврат к списку



Copyright © www.enu.kz 2012. Все права сохранены.

Исходный URL (загружено - 08.04.2020 / 11:13 ): www.enu.kz/baspasoz-kyzmety/daidjest/22381/index.php?print=Y